Астана мамлакат иқтисодиётининг қанча фоизини таъминлайди?
Агар 1998 йилда пойтахтнинг ялпи ҳудудий маҳсулотдаги (ЯҲМ) улуши атиги 3,49% бўлган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 11,9% га етди. Сўнгги 27 йил ичида Астананинг иқтисодиётдаги улуши 3,4 баравар ошди. Бугунги кунда Қозоғистонда ишлаб чиқарилган ҳар саккизинчи тенге пойтахтда шаклланмоқда.
Мустақилликнинг дастлабки йилларида иқтисодий фаолият асосан Алмати ва нефтли ҳудудларида жамланган эди. Масалан, 1998 йилда Алматининг ЯИМдаги улуши — 17,9%, Атирау вилоятининг улуши эса 13,6% ни ташкил этган. Ўша пайтда Астананинг улуши атиги 3,49% эди. Чорак аср ўтгач, вазият кескин ўзгарди. Бугунги кунда Алмати республика иқтисодиётининг 23,4% ни ташкил қилади, Астана эса 11,9% билан иккинчи ўринга кўтарилди. Атирау вилоятининг улуши 10,4% ни ташкил қилади.
Инвестицияларнинг ҳар ўнинчи тенгеси Астанага тўғри келади
Иқтисодий ўсиш инвестициялар ҳажмида ҳам яққол кўриниб турибди. 2025 йилда Қозоғистонда асосий капиталга 23,49 триллион тенге инвестиция қилинган. Шундан 2,515 триллион тенгеси Астанага тегишли. Бу республикадаги барча инвестицияларнинг 10,7% ни ташкил қилади. Бошқача қилиб айтганда, мамлакатда асосий капиталга инвестиция қилинган ҳар ўнинчи тенге пойтахтга йўналтирилади.
Алмати инвестицияларни жалб қилиш ҳажми бўйича ҳам етакчи ҳисобланади. Ўтган йили мегаполисга 2,548 триллион тенге инвестиция қилинган бўлиб, унинг республикадаги улуши 10,8% ни ташкил этди. Иккинчи ўринда Астана (2,515 триллион тенге, 10,7%), учинчи ўринда Атирау вилояти (1,849 триллион тенге, 7,9%), ундан кейин Туркистон (1,830 триллион тенге, 7,8%) ва Қарағанди вилояти (1,445 триллион тенге, 6,1%).
Қурилишга йўналтирилган ҳар еттинчи тенге Астанада сарфланади
2026 йил январь-май ойларида республикада 2,401 триллион тенге қийматидаги қурилиш ишлари бажарилди, шундан 359,2 миллиард тенге пойтахтга тегишли эди. Бу республика ҳажмининг 14,9% ни ташкил этади. Шундай қилиб, Қозоғистонда қурилиш ишларига сарфланган ҳар еттинчи тенге Астанада сарфланган.
Қурилиш ҳажми бўйича кейинги ўринларда Алмати (271,0 миллиард тенге, 11,2%), Атирау вилояти (172,0 миллиард тенге, 7,1%), Қарағанди вилояти (159,5 миллиард тенге, 6,6%) ва Туркистон вилояти (134,2 миллиард тенге, 5,6%).
Уй-жой қурилиши ҳам юқори суръатларда давом этмоқда. Жорий йилнинг январь-май ойларида Астанада 1,564 миллион квадрат метр уй-жой фойдаланишга топширилди. Бу даврда Алматида — 1,179 миллион квадрат метр, Алмати вилоятида — 486,4 минг, Чимкентда — 476,6 минг ва Туркистон вилоятида 355,8 минг квадрат метр уй-жой фойдаланишга топширилди.
Улгуржи ва чакана савдода иккинчи ўринда туради
Бугунги кунда Астана республиканинг энг йирик савдо марказларидан бирига айланди. 2025 йилда Қозоғистонда улгуржи савдо ҳажми 53,5 триллион тенгени ташкил этди. Шундан 8,8 триллион тенге ёки 16,4% Астанага тегишли. Яъни, республика улгуржи савдо айланмасидаги ҳар олтинчи тенге пойтахтда муомалада.
Улгуржи савдода етакчи Алмати (36,2%). Кейинги ўринлар Астана (16,4%), Атирау вилояти (12,3%), Қарағанди вилояти (6,1%) ва Чимкент шаҳри (5,4%).
Чакана савдода ҳам вазият ўхшаш. Республикада чакана савдо ҳажми 26,4 триллион тенгега етади, шундан 3,8 триллион тенге ёки 14,3% Астанага тегишли. Етакчи бешликка Алмати (33,7%), Астана (14,3%), Қарағанди вилояти (7,1%), Шарқий Қозоғистон вилояти (5,3%) ва Чимкент шаҳри (5,1%) киради. Бу шуни англатадики, Қозоғистондаги чакана савдодаги ҳар еттинчи тенге Астанада.
Алоқа ва хизмат кўрсатиш иқтисодиётининг йирик маркази
2025 йил 1 декабрь ҳолатига кўра, пойтахтда 187,7 минг телефон линияси рўйхатдан ўтган. Улардан 129,6 минги аҳолига тегишли. Рақамли телефон станцияларига уланган линиялар сони 187,7 мингни ташкил этади, шундан аҳоли фойдаланадиган 129,6 минг линия.
Астанада 429 минг интернет абоненти рўйхатдан ўтган. Улардан 424,1 минги симли интернетдан фойдаланади. Юқори тезликдаги кенг полосали интернетга уланган абонентлар сони 429 мингга етди.
2025 йилда пойтахт турар жой ва овқатланиш хизматлари соҳасида жами 349 миллиард тенге қўшимча қиймат яратди. Бу республикадаги ушбу соҳанинг 35,1% ни ташкил қилади. Яъни, Қозоғистондаги меҳмонхона ва овқатланиш хизматларидан олинган ҳар учинчи тенге Астанага тегишли.
Астананинг ахборот ва коммуникация соҳасидаги роли янада юқори. Ўтган йили ушбу соҳада жами 1,095 триллион тенге қўшимча қиймат яратилди, бу республика ҳажмининг 30% ни таъминлади. Бошқача қилиб айтганда, Қозоғистонда ахборот ва коммуникация соҳасидаги ҳар учинчи тенге пойтахтга тегишли. Молия ва суғурта хизматлари соҳасида ҳам Астананинг улуши анча юқори. 2025 йилда ушбу йўналишда қўшилган умумий қиймат 775,4 миллиард тенгени ташкил этади ва республика ҳажмининг 13,3 фоизини ташкил этади.
Қозоғистондаги ҳар бешинчи корхона Астанада жойлашган
Пойтахтнинг иқтисодий фаоллиги тадбиркорлик кўрсаткичларида ҳам яққол кўриниб турибди. 2025 йилда Астанада 79,7 минг фаолият юритувчи юридик шахс мавжуд эди. Бу республикадаги 436,9 минг фаолият юритувчи юридик шахснинг 18,2% ни ташкил қилади. Айтиш мумкинки, мамлакатда фаолият юритувчи ҳар бешинчи корхона пойтахтда жойлашган.
Фаолият юритувчи юридик шахсларнинг 78,8 минги кичик корхоналар, 553 таси ўрта ва 373 таси йирик корхоналардир. Бу Астана иқтисодиётида кичик ва ўрта бизнеснинг устунлигини кўрсатади. Агар 1999 йилда пойтахтда атиги 4,6 минг фаолият юритувчи юридик шахс бўлган бўлса, 2025 йилда уларнинг сони 79,7 мингга етди. Шундай қилиб, корхоналар сони 17 баравардан кўпроққа ошди.
Иш ҳақи даражаси бўйича — республикада иккинчи ўрин
2025 йилда Астанада бир ходимнинг ўртача ойлик номинал иш ҳақи 595,9 минг тенгени ташкил этди. Ушбу кўрсаткичга кўра, пойтахт Атирау вилоятидан кейин иккинчи ўринда туради. Иш ҳақининг юқори даражаси юқори қўшимча қиймат яратадиган давлат бошқаруви органлари, миллий компаниялар, молия ташкилотлари, халқаро тузилмалар ва хизмат кўрсатиш соҳаларининг жамланиши билан боғлиқ.
Пойтахт иқтисодиёти қандай ўзгарди?
1998 йилдан бери Қозоғистон иқтисодиётида ишлаб чиқарилган ҳар ўттизинчи тенге Астанага тегишли эди. Бугунги кунда бу кўрсаткич ҳар саккизинчи тенгега кўтарилди. Республикага инвестицияларнинг 10,7%, қурилиш ишларининг 14,9%, улгуржи савдонинг 16,4%, чакана савдонинг 14,3%, турар жой ва овқатланиш хизматларининг 35,1%, ахборот ва коммуникация секторининг 30%, молиявий ва суғурта хизматларининг 13,3%, фаолият юритаётган юридик шахсларнинг 18,2% Астанага тегишли. Бу кўрсаткичлар пойтахт нафақат сиёсий ва маъмурий марказ, балки Қозоғистон иқтисодиётининг асосий ўсиш нуқталаридан бирига айланганидан далолат беради.
Эслатиб ўтамиз, Токио губернатори Юрико Коикэ Астананинг ўзига хос услубга эга ва келажаги ёрқин мегаполис эканини айтган эди.