Ўттиз йилдан ортиқ вақт давомида Қозоғистон Президенти ва Ҳиндистоннинг юқори лавозимли амалдорлари халқаро майдонларда бир неча бор учрашган. Бироқ бу расмий ташрифнинг сиёсий аҳамияти бутунлай бошқача. Бу Қозоғистон Ҳиндистонни Жанубий Осиёдаги муҳим ҳамкор ва кўп қутбли дунёнинг асосий марказларидан бири сифатида кўраётганини кўрсатади.
Давлат раҳбарининг ташрифига тайёргарлик йил бошиданоқ бошланган. Февраль ойида Бош вазир Олжас Бектенов Ҳиндистонга бориб, Нарендра Моди билан музокаралар ўтказди ҳамда India AI Impact Summit халқаро саммитида иштирок этди. Томонлар савдо, инвестициялар, энергетика, қишлоқ хўжалиги, сунъий интеллект, стратегик минераллар, коинот, транспорт-логистика соҳаларидаги ҳамкорликни муҳокама қилгани маълум. Ўша пайтда Қозоғистон бир қатор товар позициялари бўйича экспорт ҳажмини 150 миллион долларга оширишга тайёр эканини маълум қилган эди.
Ҳиндистон ҳам анъанавий хомашё импорти билан чекланиб қолмай, янги йўналишларга қизиқиш билдирмоқда. Ҳозирнинг ўзида стратегик аҳамиятга эга минераллар, юқори технологиялар, фармацевтика, рақамлаштириш, транспорт-логистика ва янги инвестиция лойиҳаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шу тариқа, икки давлат ўртасидаги муносабатларнинг мазмуни аста-секин ўзгариб бормоқда.
Ҳиндистон бозори жуда катта. Дунёдаги энг йирик иқтисодиётлардан бири билан савдо-иқтисодий алоқаларни кенгайтирсак, ютуғимиз кўп бўлади. Шунинг учун экспертлар Қасим-Жомарт Тоқаевнинг ташрифи ушбу йўналишга янги туртки беради, деган фикрда. Қолаверса, Президент август ойида Ҳиндистон Мустақиллик куни муносабати билан Бош вазир Нарендра Модига йўллаган табригида стратегик шерикликни янада кенгайтиришдан манфаатдор эканини таъкидлаган эди.
Ҳиндистон: бозорми ёки транспорт йўналишими?
Савдо ва интеграция вазирлиги маълумотларига кўра, 2026 йил январь-июнь ойларида Ҳиндистондан мамлакатимизга импорт қилинган товарлар ҳажми 242,8 миллион долларни ташкил этган. Бу - Қозоғистон умумий импортининг 0,77 фоизига тенг. Бир қарашда, бу кўрсаткич камдек туюлиши мумкин. Бироқ бугунги кун тартибининг ўзига хослиги ҳам шунда. Қозоғистон Ҳиндистон бозорининг салоҳиятидан тўлиқ фойдаланишни мақсад қилмоқда.
Шу сабабли олдинда бир нечта йўналиш кўриб чиқилмоқда. Қозоғистон металл, кимё, нефть-кимё маҳсулотлари, қишлоқ хўжалиги товарлари, стратегик аҳамиятга эга минералларни етказиб бериш имкониятига эга. Ҳиндистон эса фармацевтика маҳсулотлари, технологиялар ва ускуналар етказиб бериши мумкин.
Ушбу йўналишларга транспорт-логистика соҳасини ҳам қўшиш мумкин. Ҳиндистон — «Шимол – Жануб» халқаро транспорт коридорининг сўнгги нуқтаси. Мазкур коридор орқали Форс кўрфази портларига, ундан кейин эса Ҳиндистон бозорига тўғридан-тўғри чиқишимиз мумкин.
2025 йил июнь ойида бўлиб ўтган «Ҳиндистон – Марказий Осиё» мулоқотининг тўртинчи йиғилишида Ҳиндистон Марказий Осиё мамлакатлари билан алоқаларни ривожлантириш учун «Шимол – Жануб» халқаро транспорт коридоридан фаол фойдаланишни таклиф қилганини биламиз. Шунингдек, Қозоғистоннинг ушбу коридорнинг шарқий тармоғини ривожлантириш бўйича ташаббусини ижобий баҳолади.
Шунинг учун Ҳиндистон йўналишини Қозоғистоннинг транспорт-логистика стратегиясининг ажралмас қисми сифатида кўриш тўғри бўлади. Қозоғистон – Эрон – Ҳиндистон йўналиши бўйича инфратузилма қанчалик тез ривожланса, савдо ҳажми ҳам шунчалик ортади.
Яна бир муҳим омил — Қозоғистоннинг ЕОИИ доирасидаги фаолияти. Жорий йил май ойида Қасим-Жомарт Тоқаев ЕОИИ ва Ҳиндистон ўртасида эркин савдо ҳудудини ташкил этиш бўйича музокараларни қўллаб-қувватлаб, иттифоқнинг Осиё, Африка, Араб дунёси ва Лотин Америкаси мамлакатлари билан ташқи иқтисодий алоқаларини кенгайтириш муҳимлигини таъкидлаган эди.
«Иттифоқнинг Араб дунёси, Жануби-Шарқий Осиё, Африка ва Лотин Америкаси мамлакатлари, шунингдек, нуфузли минтақавий иқтисодий бирлашмалар билан алоқаларини янада кенгайтириш зарур. Ҳозир Ҳиндистон билан эркин савдо ҳудудини ташкил этиш бўйича музокаралар фаол олиб борилмоқда. Бу иш, бошқа фаолият йўналишлари каби, эътиборга лойиқ», — деди Президент.
Шу тариқа, Қозоғистон Ҳиндистон билан алоқаларни бир нечта йўналишда ривожлантирмоқчи: икки томонлама муносабатлар, ЕОИИ ва «Шимол – Жануб» транспорт коридори. Энди БРИКС майдони орқали ҳам ҳамкорлик янада фаоллашишига ишоралар бор.
Янги Деҳли учун Астана алоҳида аҳамиятга эга. Марказий Осиёдаги энг йирик иқтисодиётга эга бўлишимиз, уран ва табиий ресурсларнинг асосий экспортчиси эканимиз дўст давлатнинг қизиқишини оширмоқда. Қозоғистоннинг Евроосиёдаги транспорт йўналишлари кесишган ҳудудда жойлашгани, шунингдек, Россия, Хитой, Европа ва Ислом дунёси мамлакатлари билан алоқаларимизнинг мавжудлиги бу қизиқишни янада оширишга хизмат қилмоқда.
Янги Деҳлидан БРИКСгача
Қозоғистон 2025 йил 1 январдан бошлаб БРИКСда ҳамкор давлат мақомида иштирок этиб келмоқда. Сўнгги йилларда бирлашманинг географик қамрови сезиларли даражада кенгайганини кўришимиз мумкин. Бугунги кунда унинг таркибига Бразилия, Россия, Ҳиндистон, Хитой, Жанубий Африка Республикаси, Миср, Эфиопия, Эрон, Бирлашган Араб Амирликлари, Саудия Арабистони ва Индонезия қўшилган. Бундан ташқари, яна ўнта давлат расмий ҳамкор мақомига эга. Шу тариқа, БРИКС «Глобал Жануб»нинг катта қисмини қамраб олмоқда.
Бу йил БРИКС ташкил этилганига 20 йил тўлади. Шу вақт давомида бирлашманинг аҳамияти нафақат миқдор жиҳатдан, балки сифат жиҳатдан ҳам ортиб борди. Ушбу майдонда дунёдаги энг йирик энергетика, саноат ва молия бозорлари кесишади.
ҚР Ташқи ишлар вазирлиги ҳузуридаги Ташқи сиёсий тадқиқотлар институти катта эксперти Валерий Ситенконинг баҳолашича, БРИКСнинг кенгайиши жаҳон тизимидаги ўзгаришларни яққол намоён этди.
«Халқаро тизим чуқур трансформация даврини бошдан кечирмоқда. Геосиёсий рақобатнинг кучайиши, протекционизмнинг ортиши, савдо ва инвестиция оқимларининг ўзгарувчанлиги, шунингдек, давлатлар ўртасидаги ишонч даражасининг пасайиши бу ҳолатга олиб келди. Бундай шароитда турли сиёсий-иқтисодий марказлар ўртасида мулоқотни таъминлай оладиган кўп томонлама ташкилотларни ривожлантириш муҳим. БРИКС амалдаги халқаро тизимни янада кўп қутбли йўналишда ислоҳ қилиш тарафдори. У ўз таркибидаги ривожланаётган давлатлар ва ўрта қудратли мамлакатлар, жумладан, Қозоғистоннинг ҳам ролини кучайтиришга интилади. Бундай ёндашув Қозоғистоннинг кўп векторли ташқи сиёсатига мос келади», — дейди эксперт.
Қозоғистонга БРИКС нима учун керак?
Бу саволга дипломатик баёнотдан кўра ташқи савдо статистикаси аниқроқ жавоб бериши шубҳасиз. 2026 йилнинг дастлабки олти ойида Қозоғистоннинг ташқи савдо айланмасида Хитой ва Россиянинг улуши 29,9 миллиард долларни ташкил этди. Бу мамлакатнинг умумий ташқи савдо айланмасининг 41,6 фоизига тенг. Яъни Қозоғистон ташқи савдосидаги ҳар ўн доллардан тўрттаси БРИКСга аъзо бўлган ушбу икки давлат ҳиссасига тўғри келади.
Ташқи савдо кўрсаткичлари яна бир муҳим масалани кўрсатди. Қозоғистон энергетика ресурслари ва стратегик аҳамиятга эга минералларнинг катта захираларига эга. Валерий Ситенконинг фикрича, глобал энергетикадаги ўзгаришлар, электромобиллар ва аккумулятор тизимларининг ривожланиши, рақамли иқтисодиёт ҳамда сунъий интеллект хомашёга бўлган талабни ошириши мумкин. Бугун уран, мис каби хомашё турларини харид қилишга қизиқиш билдираётган мамлакатлар сони кескин ортиб бормоқда. Шунинг учун Қозоғистон учун БРИКС хомашёни қайта ишлаш, таркибий қисмлар ишлаб чиқариш йўналишларида ҳамкорлар излаш майдони бўлади.
Қозоғистоннинг узоқ муддатли манфаатлари фақат хомашё экспортини ошириш билан чекланмайди. Ҳозир саноат кооперациясини чуқурлаштириш ишлари олиб борилмоқда. Агар БРИКС давлатлари хомашёни қайта ишлаш, таркибий қисмлар ишлаб чиқариш, технологияларни жорий этиш ва янги ишлаб чиқариш корхоналарини ташкил этиш йўналишида қадам ташласа, бунинг таъсири барча томонлар учун ижобий бўлади.
Бу Қозоғистон учун - долзарб масала. Чунки биз учун БРИКСга аъзо давлатларга қанча уран, мис ёки ферроқотишма сотганимиз муҳим эмас. Энг муҳими, ана шу ресурслар асосида мамлакатимизнинг ўзида янги ишлаб чиқариш корхоналари ва технологиялар пайдо бўлиши керак.