Аллергиянинг экспансияси
Жаҳон миқёсда аллергиянинг тарқалиши ва табиати кескин ўзгарди. Илгари бу жуда кам учрайдиган ҳодиса бўлса, бугунги кунда у кўп омилли тиббий-экологик муаммога айланди. Урбанизация, ҳаво сифатининг ёмонлашиши, саноат чиқиндилари ва маиший кимёвий моддаларнинг кўпайиши тананинг сезгирлигини оширади. Натижада янги аллергенлар ва триггерлар пайдо бўлади. Натижада, Европада озиқ-овқат аллергияси 20% га етди, айниқса, ёшларнинг катта қисми унга юқори сезувчанликка эга.
Жаҳон миқёсида кузатилаётган аллергиянинг кучайиши Қозоғистонда ҳам ўз аксини топмоқда. Мамлакатда, айниқса, бир ёшгача бўлган болалар орасида аллергик касалликларнинг аниқ ўсиши қайд этилган.
Ушбу тенденция ҳақиқий маълумотлар билан тасдиқланган. ОЛИМП клиник-диагностика лабораториялари тармоғи маълумотларига кўра, 2020-2025 йилларда бир ёшгача бўлган болаларда аллергенларга ижобий натижа берган тестлар сони 14,5 баробарга ошган.
“Болалар ва ўсмирлар орасида касалланиш ҳолатлари сонининг кўпайиши хавотирли”, - деди лаборатория бош директори Ерлан Сулейменов.
Умумий кўрсаткичлар ушбу тенденцияни белгилайди. Мамлакат бўйлаб ижобий тестлар сони икки баравар кўпайиб, 7,125 дан 14,889 гача. Ва тадқиқот миқдори деярли 33 мингни ташкил этади ва уч баравар ошди. Бу сўнгги беш йил ичида аллергияси лаборатория текширувлари орқали тасдиқланган беморлар сони кўпайганини кўрсатади.
Ўсиш фақат бир ёш гуруҳи билан чегараланмайди. Барча ёш тоифаларида динамика кузатилади. Энг юқори кўрсаткич ўсмирлар ўртасида қайд этилди ва 2,8 баробарга етди. Ва энг катта улуш 7-14 ёшли болаларга тегишли. Жинс бўйича барча ижобий тестларнинг 58 фоизи эркакларга, 42 фоизи аёлларга тегишли.
Касаллик қайси ҳудудда кенг тарқалмоқда
Статистикага кўра, аллергенлар таркибида яққол ўзгаришлар кузатилмоқда. Асосий улуш бегона ўтларга тўғри келиб, улар барча ижобий тест натижаларининг 61 фоизини ташкил этади. Ундан кейин эса ўтлоқ ўтлари туради.
Алоҳида аллергенлар бўйича ҳам сезиларли ўсиш қайд этилган. Энг юқори кўрсаткич қайин дарахти чангида кузатилиб, 3,7 баравар ошган. Ўтлоқ ширинлиги 3 бараварга, амбросия 2,5 бараварга ошди.
Шувоқ мавсумий аллергияларнинг асосий қўзғатувчиларидан бири сифатида алоҳида ўрин тутади. Ўтган йили фақат ушбу аллерген бўйича 15 мингга яқин ижобий тест қайд этилди.
“Илгари кам учрайдиган ёки умуман рўйхатга олинмаган аллергенлар ҳам пайдо бўла бошлади. Улар орасида отқулоқ, кунгабоқар, қарағай, амбросия ва қия бор”, – деди Ерлан Сулейменов.
Вазият ҳудудлар бўйича нотекис. Алмати вилоятида мавсумий полиноз статистикаси рекорд даражага етди, ҳар 100 000 аҳолига 417,6 ҳолатни ташкил этди. Бу шуни англатадики, шаҳардаги ҳар 240-чи одам расман аллергия асирига айланган.
Қизилўрда вилоятида ҳам ижобий тестлар сони кескин ошди, 43 бараваргача. Петропавл ва Таразда сезиларли ўсиш кузатилмоқда. Шунингдек, бу кўрсаткич Астана, Павлодар ва Қостанай шаҳарларида юқори даражада сақланиб қолди. Аксинча, Қарағанди ва Ақтауда пасайиш қайд этилди.
Аллергиянинг асосий сабаби
Мутахассислар аллергиянинг кескин ўсишини атроф-муҳит омиллари билан боғлайдилар. Уларнинг фикрига кўра, ҳозирги вазиятда экология, айниқса шаҳарлашган ҳудудларда, асосий роль ўйнайди.
Бу омиллар орасида атмосфера ҳавосининг ифлосланиши алоҳида ташвиш туғдиради. Автомобиль чиқиндиларидан чиқадиган майда заррачалар, азот диоксиди ва олтингугурт диоксиди асосий ифлослантирувчи моддалар сифатида кўрсатилган. Соғлиқни сақлаш вазирлигининг маълумотларига кўра, бу моддалар нафас йўлларини заифлаштиради ва организмнинг аллергенларга сезгирлигини оширади.
“Атмосфера ҳавоси сифати мониторинги маълумотларини ҳисобга олган ҳолда, бир қатор ҳудудларда ҳаво ифлосланиши даражаси ва аллергик касалланиш ўртасида ўзаро боғлиқлик кузатилмоқда. Энг юқори кўрсаткичлар Алмати, Чимкент, Астана шаҳарларида, шунингдек, Жетису ва Туркистон вилоятларида қайд этилди”, – деб хабар беради Соғлиқни сақлаш вазирлиги.
Атроф-муҳит омилларининг таъсири клиник статистикада ҳам яққол кўриниб турибди. Мутахассисларнинг фикрига кўра, бронхиал астма ва аллергик касалликларнинг энг юқори даражаси Алмати вилоятида, шунингдек, Астана, Қарағанди ва Шарқий Қозоғистон вилоятларида қайд этилган.
Умумий тузилишга назар ташласак, энг кенг тарқалган ташхислар аллергик контакт дерматит, атопик дерматит ва аллергик ва вазомотор ринитни ўз ичига олади. Мутахассисларнинг фикрига кўра, бу ташхисларнинг ҳар бири тахминан 45 минг беморга таъсир қилади.