Алимент низолари ортида нима бор
ASTANА. Кazinform – Қозоғистонда алиментларни ундириш тобора мураккаблашиб бормоқда. Қарз миқдори ортиб бормоқда ва алиментларнинг қандай сарфланиши ҳам жамоатчилик муҳокамасининг янги мавзусига айланмоқда. Кazinform агентлигининг таҳлилий шарҳловчиси масалани чуқур ўрганди.
Статистика нима дейди?
Адлия вазирлиги маълумотларига кўра, 2025 йилда хусусий суд ижрочиларининг иш юритишида алимент мажбуриятлари билан боғлиқ 317,9 минг иш бўлган.
Бу сўнгги йиллардаги барқарор ўсишнинг яққол аксидир. Масалан, 2020 йилда – 264, 2021 йилда – 284, 2022 йилда – 304, 2023 йилда – 326 ва 2024 йилда 343 минг иш кўриб чиқилган.
Вазирлик маълумотларига кўра, 2025 йил июль ойи ҳолатига кўра, алимент қарзларининг умумий миқдори 18,5 миллиард тенгени ташкил этган.
– Аксарият ҳолларда алиментлар ҳар ой иш берувчиларнинг бухгалтерия бўлимлари орқали ундирилади. Бундан ташқари, қарздорларнинг банк ҳисоблари ва мол-мулкини музлатиш ва чет элга чиқишга вақтинча тақиқ қўйиш каби чоралар кўрилмоқда. Бундан ташқари, суд органлари ва ҳокимликлар ёрдамида уларга иш топиб бериш бўйича ишлар олиб борилмоқда, — дейилади вазирликда.
Бош прокуратура алимент тўламаганлик учун 818 киши қидирилаётганини, улардан 743 нафари эркаклар эканлигини маълум қилди. Жабрланувчиларнинг аксарияти 21-49 ёшдаги аёллардир. 2024 йилда 717 нафар аёл фарзандларини боқмаган оталарга қарши шикоят қилган.
Алимент ўрнига қимор ўйинларини танлайдиганлар ҳам бор
Алимент — оила ҳуқуқининг асоси. У вояга етмаган болаларга, баъзи ҳолларда эса ишлай олмайдиган турмуш ўртоқлар ва ота-оналарга моддий ёрдам кўрсатишга қаратилган. Бу мажбурият нафақат ажрашиш ҳолатида, балки турмуш ўртоқлар бирга яшаган тақдирда ҳам бажарилиши мумкин.
Қонунга кўра, алимент 18 ёшга тўлгунга қадар мажбурий равишда тўланади. Агар бола кундузги таълимда бўлса, тўлов 23 ёшга тўлгунга қадар узайтирилиши мумкин.
Экспертларнинг фикрига кўра, битта бола учун — даромаднинг чорак қисми, иккита бола учун — учдан бири, уч ва ундан кўп бола учун — ярми ҳисобланади. Тўлов миқдори солиқдан кейинги даромаддан ҳисобланади.
– Агар 2025 йилда ўртача иш ҳақи 423 133 тенге бўлса, унда битта бола тахминан 105 783 тенге олади. Аммо даромад беқарор бўлган тақдирда, суд маълум бир пул миқдорини белгилайди. Унинг пастки чегараси тирикчилик учун зарур бўлган минимал даромаднинг 20 фоизини (9 246 тенге) ташкил этади. Бу норма, айниқса, якка тартибдаги тадбиркорлар ва фрилансерлар учун долзарбдир. Ўтган йилдан бери алиментлар махсус банк ҳисоб рақамига ўтказилмоқда. Бу маблағларни бошқа қарзлар бўйича ундиришдан ҳимоя қилади, — дейди адвокат, «One Stop Service – Бир қадам» лойиҳаси координатори Лаззат Рақишева.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, соҳадаги энг долзарб муаммо алиментдан қочишнинг турли усуллари ҳисобланади.
– Кўпгина ҳолларда, ота-оналардан бири камроқ алимент тўлаш учун расман фақат энг кам иш ҳақини кўрсатади. Ҳақиқий даромад сояда қолади ва болага арзимас маблағлар берилади. Бундай ҳолларда суд белгиланган миқдорда алимент белгилаши мумкин, — дейди у.
Энди бундай қарздорларнинг ижтимоий ҳолати тўғрисида маълумотларни тезкор равишда олиш учун ахборот тизими Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлигининг маълумотлар базаси билан интеграция қилинади. Бундан ташқари, агрегатор сайтлари орқали ишлайдиган фуқароларнинг яширин даромадларини аниқлаш механизми кўриб чиқилмоқда.
Бундан буён қарздорларнинг бошқа даромад манбалари —электрон ҳамёнлар, букмекерлик компаниялари, қимматли қоғозлар бозорлари, савдо биржалари, онлайн маркетинг ва такси хизматларидан олинадиган даромадлар ҳам кузатилади. Ахир, ўтган йили қарздор бўлган 1800 га яқин одам қимор ўйинларига 5 миллиард тенгедан ортиқ маблағ сарфлаган. Депутатлар буни хусусий суд ижрочиларининг бепарволиги билан боғлайдилар.
— Хусусий суд ижрочилари қарздорни қидириш, даромад манбасини аниқлаш ва қарзни ундиришдан иккиланадилар. Бундан ташқари, халқнинг машаққатли меҳнат билан топган пулларини ўзлаштираётганлар ҳам бор. Буни учта хусусий суд ижрочиси “Отбаси Банк” омонатчиларидан 3,4 миллиард тенге миқдорида кўчмас мулкни сотиш ва ижарага бериш актларидан фойдаланганлиги тасдиқлайди, — дейди Мажилис депутати Абзал Қуспан.
Шунингдек, хусусий суд ижрочиларининг очиқ рўйхатини эълон қилиш таклиф қилинмоқда. Бу фуқароларга ўз ишларини баҳолаш ва паст рейтингли мутахассисларни ишдан бўшатиш имконини беради. Бундан ташқари, лицензиясини йўқотган хусусий суд ижрочиларининг давлат хизматига қайтишини тақиқловчи нормани қабул қилиш режалаштирилган.
Шуни таъкидлаш жоизки, ўтган йилдан бери уч ойдан ортиқ алимент қарзлари учун икки йилгача қамоқ жазоси назарда тутилган.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, 2026 йилдан бошлаб сунъий интеллект ёрдамида даромадларни кузатиш, кам таъминланган фуқаролар учун юридик ёрдамни субсидиялаш ва уни "Миллий жамғарма — болаларга" дастури билан интеграция қилиш режалаштирилган.
Қозоғистон тажрибаси Россия тажрибасига ўхшайди
Дунё мамлакатларида алимент ундириш механизмлари ҳар хил, аммо мақсад бир хил — боланинг манфаатларини ҳимоя қилиш ва ота-оналарнинг жавобгарлигини аниқлаштириш.
Буюк Британия амалиётида алимент миқдори бевосита ота-оналарнинг даромадига ва болалар сонига боғлиқ. Асосий тўлов муддати бола 16 ёшга тўлгунга қадар. Агар бола ўқишни давом эттирса, тўлов яна тўрт йилга узайтирилади. Ставка даромадга қараб ўзгаради: агар ҳафталик иш ҳақи 800 фунтдан ошса, битта бола учун — 9%, икки бола учун — 12%, уч ёки ундан ортиқ бола учун — 15%. Агар даромад ҳафтасига 7 фунтдан кам бўлса, алимент талаб қилинмайди. Бу ёндашув кам таъминланган оилаларга иқтисодий юкни камайтиради ва адолатни таъминлайди.
Германияда алимент тўловлари Дюссельдорф жадвалига асосланади, бу боланинг ёши ва ота-оналарнинг даромадини ҳисобга олади. Масалан, 5 ёшгача бўлган болага — 437 евро, 11 ёшгача бўлган болага — 502 евро, 17 ёшгача бўлган болага 588 евро тўланади. Германияда ота-оналар фарзанди олий маълумот олгунга қадар уни моддий жиҳатдан таъминлашга мажбурдирлар.
Францияда алимент тўлашдан бўйин товлаган ота-оналар икки йилгача қамоқ жазоси ва 15 минг евро миқдорида жаримага тортилади. Бундан ташқари, ота-оналар манзили ёки молиявий аҳволининг ҳар қандай ўзгариши ҳақида тегишли органларга хабар беришлари шарт. Талабга риоя қилмаслик 6 ойгача қамоқ жазоси ва 8 минг евро миқдорида жаримага олиб келиши мумкин. Францияда алиментни бола билан бирга яшамайдиган ота-она тўлайди ва тўлов миқдори суд қарорига қараб 300 евродан бир неча минг еврогача ўзгаради.
Австралияда алимент автоматик равишда ундирилади ва болаларни қўллаб-қувватлаш бўйича давлат агентлиги орқали амалга оширилади. Тўлов ота-оналарнинг йиллик даромадининг тахминан 25% ни ташкил этади ва бола 18 ёшга тўлгунга қадар тўланади. Агар ота-она ўз мажбуриятларини ихтиёрий равишда бажармаса, маблағлар унинг ҳисобидан мажбуран ушлаб қолинади. Бундан ташқари, ажрашиш пайтида болаларни тарбиялаётган собиқ турмуш ўртоғи биргаликдаги мулк ва активларнинг 65% гача олиши мумкин. Бу тизим мажбуриятлардан қочиш эҳтимолини минималлаштиради.
Адвокат Лаззат Рақишеванинг сўзларига кўра, Қозоғистон тажрибаси Россия тажрибасига ўхшайди.
— Қозоғистондаги алимент ундириш тизими Россияники билан ўхшаш, яъни у даромаддан мутаносиб ундириш тамойилига асосланган. Бироқ, бизнинг тизимимизда ҳар бир бола учун алиментнинг минимал миқдори тирикчилик минимумининг 70 фоизи миқдорида аниқ белгиланган. Кўпгина мамлакатлардан фарқли ўлароқ, алимент тўламаслик учун қатъий маъмурий ва жиноий жавобгарлик кўзда тутилган. Бундан ташқари, қарзни кечиктиришнинг ҳар бир куни учун 0,1% миқдорида жарима ундирилади, — дейди спикер.
Яна бир хусусият шундаки, Қозоғистон Халқаро алимент ундириш тўғрисидаги Конвенцияни ратификация қилган. Бу қарздор бошқа иштирокчи давлат ҳудудида бўлса ҳам, алимент ундириш ҳуқуқини беради.
Алиментлар бўйича ҳисобот: Бу ҳуқуқми ёки ижтимоий масалами?
Яқинда 200 га яқин фуқаро алимент олувчилар учун мажбурий ҳисоботни жорий этишни таклиф қилишди. Уларнинг фикрича, алимент болалар учун пул бўлса-да, унинг қандай сарфланиши назоратсиз қолмоқда.
– Кўпгина ҳолларда аёллар алиментдан ўз манфаатлари учун фойдаланадилар. Улар Туркияда денгиз бўйида дам олишади, уч фарзандининг ҳар бири учун 500-600 минг тенге олишади, ўзларига бадавлат эркакларга топади ва ажрашишади. Улар пулнинг қандай сарфлангани ҳақида ҳисобот бермайдилар, — дейди жамоат фаоли Андрей Кузьмин.
Бироқ, бу фикр қаршиликларга сабаб бўлди. Экспертларнинг фикрига кўра, жаҳон амалиёти ота-оналар ўртасидаги ишончга асосланган.
– Агар бола билан бирга бўлган ота-оналарнинг ғамхўрлик, тарбия ва қўллаб-қувватлашга қўшган ҳиссасини ҳисобга олсак, харажатлар борасида чалкашиб кетишимиз мумкин. Буни баҳолаш керак, — деб ҳисоблайди Мажилис депутати Ирина Смирнова.
Аёллар ҳамжамияти бу ҳаракатни маиший терроризмга тенглаштиради.
– 20 минг тенге алимент тўлайдиганлар ҳам бор. Аёллар бу ҳақда ҳисобот беришлари керак. Буь — маиший терроризм. Чунки агар ота харажатлар ҳақида ҳисобот талаб қилса, у боланинг ҳақиқий эҳтиёжларини қондиришга тайёр бўлиши керак, 100 минг тенгедан ортиқ қийматдаги қишки кийимлардан тортиб, тўгараклар ва секцияларда қатнашишгача, — дейди кўп болали она Гулмира Ҳамзина.
Инсон ҳуқуқлари фаолларининг таъкидлашича, шаффофликни талаб қилиш ғояси асоссиз эмас, балки фақат тўлов миқдори етарли даражада бўлса, оқилона бўлади.
– Баъзи ҳолларда 500-600 минг тенге, ҳатто бир миллион тенге миқдорида алимент ундириладиган ҳолатлар мавжуд. Мен улар бўйича ҳисобот беришни жорий этишни мақсадга мувофиқ деб биламан. Чунки менинг тажрибамда шунга ўхшаш вазиятлар бўлган. Катта миқдордаги маблағларни назорат қилиш мақсадга мувофиқдир, — дейди адвокат Бақитжан Шалабаева.
Аввалроқ экспертлар муаммони ҳал қилишнинг бир усули сифатида давлат алимент жамғармасини яратишни таклиф қилишган эди. Бироқ, Адлия вазири Ерлан Сарсембаев ташаббуснинг қўллаб-қувватланмаганлигини унинг республика бюджетига оғирлик қилиши билан боғлаган эди.
– Агар давлат бу харажатларни ўз зиммасига олишини билса, алимент тўловчилар сони кескин кўпайиши мумкин эди, — деди вазир.
Масъул идора раҳбари таъкидлаганидек, кўтарилаётган мавзу жуда долзарбдир. Муаммо нафақат алимент мажбуриятларида, балки оила билан боғлиқ чуқур муаммоларда ҳамдир.
– Афсуски, илгари халқимизга хос бўлган қадриятлар энди камайди. Статистика шуни кўрсатадики, ҳар иккинчи никоҳ бузилмоқда. Болалар оқибатларидан азият чекмоқда. Ҳозирда 12 минг алимент тўловчи "қизил" зонада. Улар билан хусусий суд ижрочилари ва қонунчилик механизмлари орқали мақсадли ишлар олиб борилмоқда. Аммо бу муаммони тўлиқ ҳал қилмайди, — дея қўшимча қилди вазир.
Алимент масаласи нафақат қонуний, балки чуқур ижтимоий маънога ҳам эга. Мажбуриятларни бажармаслик оила тузилишини заифлаштиради ва болаларнинг психологик ва ҳиссий ривожланишига салбий таъсир кўрсатади. Шунинг учун, биз муаммони ҳал қилиш учун қонунчилик чоралари билан чекланиб қолмасдан, таълим ва ижтимоий ёрдамни бирлаштирган комплекс ёндашув талаб қилинишини таъкидлаймиз.