ЮНЕСКО рўйхатига даъвогар бўлаётган Манғистаунинг бешта ер ости масжиди нимани сир тутади
Манғистау вилоятида жойлашган Қараман ота, Шақпақ ота, Султон эпе, Бекет ота ва Шопан ота ер ости масжидлари ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси дастлабки рўйхатига киритилган, деб хабар беради Kazinform мухбири.
Бу ҳақда Манғистау давлат тарихий-маданий қўриқхонасининг ёдгорликларни ҳисобга олиш ва ҳимоя қилиш бўлими мутахассиси Камар Бимағанбетова маълум қилди.
Унинг сўзларига кўра, ЮНЕСКО вакили Манғистау вилоятига ушбу бешта ёдгорликни текшириш учун махсус келган. У ер ости масжидларига ташриф буюрган, иншоотларни жойида кўздан кечирган ва керакли ҳужжатларни тўплаган. Кўриб чиқиш натижалари келаси йили эълон қилинади.
Қараман ота некрополи ва ер ости масжиди
Камар Бимағанбетова таъкидлаганидек, бу ёдгорликларнинг тарихи қадимги даврларга бориб тақалади ва улар узоқ вақтдан бери маҳаллий аҳоли учун муқаддас ва ҳурматга сазовор жойлар бўлиб келган. Қараман ота некрополи ва ер ости масжиди Манғистау туманида, Шетпе қишлоғидан 35 километр жануби-ғарбда жойлашган.
Некрополда ўрта асрларга оид қабр тошлари, тош тўсиқлари, XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX аср бошларида Адай уруғидан бўлган ҳунармандлар томонидан қурилган гумбазли мақбаралар, шунингдек, кўплаб саганатамалар - анъанавий тош дафн иншоотлари мавжуд.
Қараман ота некрополи Манғистаудаги энг қадимги ва энг йирик некрополлардан бири ҳисобланади. Манғистау қозоқлари тарихида у "Қараман ота наздида қасамёд" деб ном олган воқеа билан машҳур.
Қадим замонлардан бери бу жой муқаддас ҳисобланиб келган: бу ерда қасамёд қилинган, ҳақиқат ёлғондан ажратилган, адашганлар тўғри йўлга бошланган ва ёшларга ҳомийлик қилинган.
Султон-эпе ер ости масжиди
Султон-эпе ер ости масжиди Тупқараған туманида, Таушиқ қишлоғидан 30 километр шимоли-ғарбда жойлашган.
Некрополь 1982 йилда маҳаллий даражада давлат ҳимоясига олинган.
Султон-эпе дараси Тупқараған ярим оролининг шимолий қирғоғида, Саритас бўғози яқинида жойлашган. У 5 километрга чўзилиб, денгизга етиб боради. Бу жойнинг гўзал табиати ва табиий гўзаллиги ташриф буюрган ҳар бир кишини ўзига жалб этади.
Даранинг тубидан сойлар оқиб ўтади. Бу ерда минтақанинг бошқа ҳудудларида ноёб бўлган бир нечта ўсимлик турларини топиш мумкин. Султон-эпе дараси 1993 йилда маҳаллий даражада давлат ҳимоясига олинган.
Султон-эпе ер ости масжиди яқинида қудуқ бор. Унинг суви энг тоза, энг мазали, энг соф ва ичишга энг мос сув ҳисобланади. Қудуқ ярим оролнинг қояли жарликларига 6 метр чуқурликда ўйилган.
Шақпақ ота некрополи ва ер ости масжиди (XIV-XIX асрлар)
XIV-XIX асрларга оид Шақпақ Ата некрополи ва ер ости масжиди Манғистау вилоятининг Тупқараған туманида, Таушиқ қишлоғидан 30 километр шимоли-ғарбда жойлашган.
Шақпақ Ата ер ости масжиди Орол-Каспий минтақасидаги ноёб ёдгорлик бўлиб, деворлари тошга ўйилган ва чизилган кўплаб ёзувлар ва тасвирлар билан қопланган ягона маълум иншоотдир.
Шопан ота некрополи ва ер ости масжиди
ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган кейинги ёдгорлик Шопан ота некрополи ва ер ости масжидидир.
Улар Манғистау вилоятининг Қорақиян туманида, Сенек қишлоғидан 20 километр шимоли-ғарбда, минтақани Хоразм билан боғлайдиган қадимий карвон йўли бўйлаб жойлашган.
Шопан ота ер ости масжиди 12 та кичик, бир-бирига боғланган хоналардан иборат. Уларнинг ҳар бири ўз мақсадига эга: баъзилари диний маросимлар учун, бошқалари болалар таълими учун, яна бирлари эса уй-рўзғор ва бошқа эҳтиёжлар учун ишлатилган.
Шопан ота дафн этилган жой қояларга чуқур ўйилган. Асосий хонадан дарага олиб борадиган эшик бор. Бу чиқиш йўли олдида мақбара жойлашган бўлиб, унинг кириш қисми мато парда билан ўралган.
Афсонага кўра, Шопан отанинг қизи бу мақбарада дафн этилган. Зиёратчилар учун мўлжалланган иккита кенг хона марказий залнинг жанубий ва ғарбий қисмларига ўйилган. Масжиднинг пастки қисмида қудуқ қазилган.
Асосий иншоотнинг шарқида, кейинчалик алоҳида кириш жойи бўлган иккинчи ер ости масжиди ўйилган. Масжид ҳовлисида баланд тут дарахти ўсади. Унинг шарқ томонида, қояга ўйиб ясалган бир нечта хоналарда одамларнинг қабрлари жойлашган.
Шопан ота таниқли сўфий мутафаккири Хожа Аҳмад Яссавийнинг шогирди бўлган деб ишонилади. Халқ анъаналарида у Тенгричилик эътиқодлари ва Исломни боғлашга муваффақ бўлган маънавий устоз, шунингдек, иқтисодий тартиб ва фаровонлик рамзи сифатида танилган.
Огланди дарёсидаги Бекет ота ер ости масжиди (XVIII-XIX асрлар)
XVIII-XIX асрларга оид Бекет ата ер ости масжиди Қорақия туманидаги Огланди дарёсида, Сенек қишлоғидан 95 километр шимоли-шарқда жойлашган.
Масжид гўзал Огланди тоғ дарасидаги бўр қояларнинг чуқур ўрта қатламига ўйилган. У тўртта хонадан иборат. Асосий хонага муқаддас ёғоч устун ўрнатилган. Паст, тор кириш эшиги масжидга олиб боради. Биринчи хона гумбазли кириш хонаси бўлиб, юқори марказий қисмида табиий ёруғлик учун тешикка эга. Бу хонанинг ғарбий қисмида ибодат қилиш учун мўлжалланган жанубга қараган меҳроб жойлашган. Жануби-шарқий қисмида иккита хона бор, улардан бирида Бекет отанинг ўзи дафн этилган. Авлиё 63 ёшида — пайғамбар ёшига етиб вафот этган. Энг чекка хонада дарахт бор, унинг ёнида Бекет ота ҳаёти давомида руҳий ва жисмоний касалликлардан шифо сўраб келган одамлар учун ибодат қилган ва дуо маросимларини ўтказган. Барча хоналар юмалоқ шаклда бўлиб, баландлиги 2,7 метрдан 3,5 метргача.
Қўриқхона вакилининг хабар беришича, деворлар чироқлар учун нишчалар билан жиҳозланган.
