Ядровий қуролни назорат қилиш даври тугади, энди нима бўлади
АSTANА. Kazinform – 5 февралда стратегик қуролларни чеклаш бўйича СНВ-3 келишувининг муддати тугаши муҳим ҳарбий босқични эмас, балки глобал қуролларни назорат қилиш тизимидаги бутун бир даврнинг якунланганини кўрсатади. Дунё стратегик ноаниқлик даврига қадам қўйди. Бунинг халқаро хавфсизликка қандай хавф туғдириши ҳақида Kazinform агентлиги халқаро шарҳловчисининг материалида кенг ёритилган.
Ядровий қуролсизланиш нима учун барча учун манфаатли бўлган
Бу давр СССР ва АҚШ ҳамда уларнинг иттифоқчилари ўртасидаги совуқ уруш даври билан чамбарчас боғлиқ. Асосан урушнинг ўзи эмас, балки ўша вазиятдан чиқиш ҳақида эди.
Биринчи СНВ-1 келишуви 1991 йил июлида, СССР парчаланишидан ярим йил олдин, олти йил давом этган мураккаб музокаралардан сўнг имзоланди. Ҳужжат ҳар бир томоннинг ядровий снарядлар сонини 6 минггача қисқартиришни кўзда тутган. Аммо амалда уларнинг сони бундан кўпроқ эди. Чунки келишув снарядларнинг аниқ сонини эмас, уларни ташувчиларнинг сонини чеклади. АҚШ кўпроқ оғир бомбардимончи самолётларга эга бўлгани учун назарий жиҳатдан кўпроқ снаряд жойлаштириши мумкин эди. Аммо, СССР учун 1991 йилда вазият сиёсий ҳамда иқтисодий жиҳатдан ҳам жуда мураккаб аҳволга келган эди.
Албатта, бундай шароитда Совет Иттифоқи ҳарбий-саноат мажмуасига, жумладан ядровий қуролга аввалгидек кенг кўламда маблағ сарфлашни давом эттиролмас эди. Шунингдек, Ғарб мамлакатларининг кредит олишга ёрдами ҳам зарур эди. 1986 йилги энг юқори даврда СССРнинг тактик ядровий қуролни қўшган ҳолда 40 минггача ядровий зарядга эга бўлиши мумкин эди. Келишув имзоланган пайтда СССР ва АҚШнинг ҳар бирида тахминан 23 минг снаряд бор эди. Уларни 6 минггача қисқартириш сезиларли илгарилаш бўлгани аниқ.
СССРда 1991 йилдаги чуқур инқирозни инобатга олсак, СНВ-1 келишувини имзолаш совуқ урушдан нисбатан муносиб чиқишнинг бир йўли бўлди. Совет Иттифоқи учун бу ортиқча оғир юкламалардан воз кечиш билан ҳам боғлиқ эди. АҚШ учун СССР рўбарў келган қийинчиликлар фонида воқеаларнинг назоратсиз ривожланишига йўл қўймаслик нияти устун эди. Чунки, СНВ-1 келишувининг асосий моҳияти – қарши томонлар учун бир-бирининг энг ҳалокатли қурол-яроқ захираларининг ҳолатига оид очиқликни таъминлаш эди.
СССРнинг ядровий мероси ва Будапешт келишуви
СССР парчаланганидан сўнг унинг барча ядровий қуроли Россияга берилди. АҚШ учун СССРнинг ядровий салоҳиятининг бир неча меросхўри билан эмас, балки фақат бир давлат билан ишлаш анча қулай бўлгани тушунарли. Натижада Будапешт меморандуми қабул қилиниб, унга кўра Беларусь, Қозоғистон ва Украина ўз ҳудудидаги ядровий қуролдан воз кечиб, хавфсизлик кафолатлари эвазига Россияга топширди.
Умуман олганда, 1990 йилларнинг аниқ шароитида ядровий қуролни Россияга топшириш АҚШ учун совуқ уруш меросидан мақбул чиқишга қаратилган стратегиясига мос келди. Шу жиҳатдан олиб қараганда, 1993 йилда АҚШ президенти катта Жорж Буш ва Россия президенти Борис Ельцин имзолаган СНВ-2 келишуви ядровий арсеналларни янада қисқартиришга ёрдам бериши керак эди.
Хусусан, унда бўлинувчи снарядларга эга ракеталарга тақиқ қўйиш назарда тутилган. Россия арсеналида ҳар бирида 10 снаряд бўлган «Воевода» баллистик ракеталари борлигини инобатга олсак, уларни бир снарядли вариантга қайта жиҳозлаш керак эди. Аммо, 1990 йилларнинг ўртасида бундай ишлар учун маблағ етарли эмас эди. Бундан ташқари, АҚШ ва Россия ўртасидаги муносабатлар ёмонлашиб, натижада СНВ-2 келишуви Россиянинг Давлат думасида ратификация қилинмай қолди. Шу тариқа «Воевода» ракеталари ядровий снарядларнинг асосий ташувчиси сифатида сақланиб қолди. Бундан ташқари, Россия бир снарядли «Тополь» ракеталарини ишлаб чиқаришни давом эттирди.
2002 йилда АҚШ ва Россия стратегик ҳужум салоҳиятларини қисқартириш тўғрисида «Москва шартномаси» номи билан машҳур келишувни имзолади. Ушбу ҳужжатга кўра жанговар навбатчиликдаги ядровий снарядлар сони 1 700–2 200 бирлик билан чекланди. 2010 йилда СНВ-3 келишуви расмийлаштирилди. У ҳар бир томон учун жойлаштирилган ядровий снарядлар сонини 1 550 тагача, ташувчилар сонини 700 тагача қисқартиришни кўзда тутди. Охиргига қуруқликдаги ва сувости қайиқларидаги қуруқликлараро баллистик ракеталар билан бир қаторда, стратегик бомбардимончи самолётлар ҳам кирди. Келишув 10 йил муддатга тузилиб, уни бир марта яна 5 йилга узайтириш ҳуқуқи назарда тутилган. Ҳужжат 2011 йил 5 февралда кучга кирди.
АҚШ келишувни узайтиришдан нима учун бош тортди
Россия президенти Владимир Путин ҳужжатлар шартларини яна бир йил давомида ихтиёрий равишда сақлашни таклиф қилган бўлса-да, Вашингтон бундан бош тортди. 6 февралда АҚШнинг давлат котиби Марко Рубио дунёдаги вазият ўзгарганини айтиб, «АҚШ ва Россия ўртасидаги икки томонлама келишувларга асосланган аввалги назорат моделлари Хитойнинг ядровий арсеналининг ўсиши фонида эскирган» деб баёнот берди.
Унинг таъкидлашича, Москва 2023 йилдан бери ўзаро инспекциялар режимини қўлламаган. Шунингдек, Рубио Хитой 2020 йилдан бери ядровий снарядлар сонини 200 тадан 600 тагача оширганини, 2030 йилга бориб бу кўрсаткич 1 000 тага етиши мумкинлигини таъкидлади.
Унинг сўзларига кўра, «бу омилни ҳисобга олмаган келишув АҚШ ва унинг иттифоқчиларини шубҳасиз анча заиф ҳолатга солади». Бундан аввал, 2026 йил январда АҚШ президенти Дональд Трамп СНВ-3 келишувига оид «муддати тугаса, тугайди. Бундан ҳам яхши келишув тузамиз» деб баёнот берган эди.
Аслида, бу Хитойни дунёдаги иккинчи иқтисодиёт сифатида эмас, балки Россия ва АҚШ арсеналлари билан тенг даражадаги ядровий давлат сифатида тан олиш жараёнининг бошланганини кўрсатади. Таъкидлаш жоизки, СССР ва АҚШ, кейинчалик Россия ва АҚШ ўртасида тузилган СНВ келишувлари ядровий қуролга эга яна уч давлат – Буюк Британия, Хитой ва Франция арсеналларини ҳисобга олмаган. Бу энг аввало уларнинг ядровий салоҳиятининг АҚШ ва Россия билан солиштирганда анча кичик бўлиши сабабли.
Шу билан бирга, АҚШ ва Россия арсеналлари қисқарган сайин, уларнинг ушбу уч давлат билан орасидаги фарқ ҳам аста-секин камая бошлади. Кейин ядровий клубга амалда Ҳиндистон ва Покистон қўшилди. Аммо бу давлатларнинг ядровий салоҳияти, шунингдек ўзининг ядровий қуроли борлигини расман тан олмайдиган Исроил арсенали Россия ва АҚШ даражасига етган эмас, шартли равишда Буюк Британия, Хитой ва Франция даражасида қолди. Шунингдек, Шимолий Кореянинг ҳам тахминан 30 ядровий снарядга эга бўлиши мумкин деган тахмин бор.
Хитой ўйин қоидаларини ўзгартирди
Бироқ, Хитойнинг янги ракета шахталарини жадал қуриши аввалги мувозанатни ўзгартирди. Энди энг қудратли ядровий давлатлар сони учта – Хитой, Россия ва АҚШ. Иккинчи эшелонда Буюк Британия, Ҳиндистон, Покистон, Франция ва эҳтимол, Исроил ва Шимолий Корея қолмоқда.
Умуман олганда, ядровий қуролни ва унга боғлиқ бутун инфратузилмани сақлаш жуда қимматга тушади. Шунинг учун бундай имкониятни, айниқса СНВ келишувларида кўзда тутилган кўламдаги арсеналларни, фақат иқтисодий ва сиёсий салоҳияти юқори давлатлар таъминлай олади. Шу жиҳатдан олиб қараганда Хитойнинг ядровий қуролга эгалик қилишдаги икки етакчи билан орасидаги фарқни қисқартиришга интилиши ҳайратланарли ҳолат эмас.
СНВ-3 келишувининг тугаши Қозоғистон учун нима англатади
Қозоғистон учун СНВ-3 келишуви қўлланишининг тугаши қандайдир қўшимча хавф туғдирмайди. Албатта, биз учун, ядровий қуроли йўқ давлатлар учун, умуман дунёнинг башорат қилиб бўлмайдиган йўналишга қараб кетиши хавотир уйғотмай қолмайди. Ядровий қурол қўлланилиши мумкин, ҳатто жуда гипотетик хусусиятга эга тўқнашув ҳолатида ҳам, унинг оқибатлари барчага умумий бўлиши аниқ.
Шунинг учун йирик давлатларнинг СНВ-3 каби ёки шунга ўхшаш келишувлар доирасида умумий келишувга келишлари барчага манфаатли. Устидан биз учун асосий устуворликлардан бири — кўпвекторли сиёсатни юритиш. Бу энг аввало Хитой, Россия ва АҚШ билан конструктив ва мувозанатли муносабатларни сақлашни кўзда тутади. Шу боис биз ҳар доим улар ўртасида мураккаб вазиятлар ва ўзаро тушунмовчиликлар бўлмаслигига ҳар доим манфаатдор бўлиб қоламиз.
