Трамп vs Лотин Америкаси: Ғарбий ярим шарда уруш бўладими
20 январь куни Дональд Трампнинг президентлик фаолиятининг биринчи йили якунланади ва ташқи кузатувчи асосий хулосага келиши мумкин: у дунёнинг кўплаб мамлакатлари ишига аралашди. Бироқ, бу унинг сайловолди ваъдаларига ва Америка изоляционизми тарафдорларининг кутганларига зид келади. Трампнинг Лотин Америкаси мамлакатларига нисбатан қаттиқ риторикаси ортида нима бор? Кazinform халқаро шарҳловчисининг ушбу мақоласини ўқинг.
Изоляциядан "Қуролли қайиқ сиёсати"га
Трамп тарафдорлари АҚШ ўз ишларига, жумладан, ҳаддан ташқари фаол ташқи сиёсатини қисқартиришга эътибор қаратиши керак, деб ҳисоблашган. Аммо Трамп бу кутганларга амалда қарши чиқди. Бундан ташқари, у аввалги амалиётларга қайтиш ва "қуролли қайиқ сиёсати" каби эски тактикаларни қайта тиклашни ўз ичига олган ҳолда янада империалистик сиёсатга фаол равишда ўтмоқда.
Аввалги амалиётлар орасида 1823 йилда қабул қилинган Монро доктринаси алоҳида ўрин тутади, у Лотин Америкасини АҚШнинг эксклюзив манфаатлари ҳудуди деб эълон қилди. Трамп маъмуриятининг 2025 йил декабрь ойида Конгресс учун тайёрланган сўнгги миллий хавфсизлик стратегиясида Ғарбий ярим шар Қўшма Штатлар учун энг устувор йўналиш сифатида белгиланган бўлиб, Лотин Америкасига алоҳида урғу берилган.
Қўшма Штатлар учун Америка қитъаси, айтганда, унинг "орқа ҳовлиси" ва ҳар доим шундай бўлиб келган. Аммо Монро доктринаси даврида Американинг минтақага нисбатан ниятларини эълон қилиш бироз ҳақоратли эди. Ўшанда Вашингтон Европа, биринчи навбатда ўсиб бораётган мустамлака империясига эга Буюк Британиядаги рақобатчиларига қарши курашаётган эди. Рақобат Лотин Америкасининг янги мустақил давлатлари бозорларига қаратилган эди.
1823 йилга келиб, улар Испаниядан мустақилликка эришдилар, бу эса ташқи кучлар учун янги имкониятлар яратди. Ҳар бир янги Лотин Америкаси давлати натижада пайдо бўлган ҳукумат харажатларини қоплаш учун инвестиция, савдо ва даромадга муҳтож эди. Бунинг ягона манбалари европаликлар ва АҚШ эди. Улар учун бу Лотин Америкаси мамлакатлари бозорлар ва хомашё манбалари ҳисобланарди. Бундан ташқари, ривожланаётган саноатлашган капиталистик империялар, жумладан, АҚШ учун бу бозорлар айниқса муҳим - улар кучли рақобат мавзуси эди.
Ўша пайтда европаликлар ва америкаликлар “”тантана” қилишмади ва "қуролли қайиқ сиёсати" доирасида ҳаракат қилишди. Масалан, XIX аср ва XX аср бошларида америкаликлар Никарагуа, Куба, Доминикан Республикаси ва Гаитига қўшинларини тушириб, президентлар ва диктаторларни ағдаришди. Кураш савдо имтиёзлари, бозорларни назорат қилиш ва транспорт йўлаклари учун эди. Панама каналини эслаш кифоя. Айтганча, Панаманинг Колумбиядан ажралиб чиқиши учун шароит яратган америкаликлар эди - улар бунга эришиш учун маҳаллий элиталарни қўллаб-қувватладилар.
Глобаллашув ўйин қоидаларини ўзгартирди
Аммо XX аср охири ва XX аср бошларида вазият ўзгарди. АҚШ буюк давлат бўлиб қолди, у ҳали ҳам ҳарбий, иқтисодий ва молиявий жиҳатдан глобал миқёсда ҳукмронлик қилди. Бироқ, иқтисодиёт ва мафкурада сезиларли ўзгаришлар юз берди. Биринчи ҳолда, глобаллашув шароитида АҚШ дунёдаги энг йирик бозорга айланиши муҳимдир. У ўз бозорини турли мамлакатлар товарларига очди. Жануби-Шарқий Осиёнинг экспортга йўналтирилган мамлакатлари — Япония ва Жанубий Кореядан тортиб Хитойгача — ўз ривожланиши учун Америка бозорига киришга таянар эдилар. Мексика, бошқа мамлакатлар қатори, Америка бозори учун энг йирик товарлар ишлаб чиқарувчисига айланди. Минтақадаги бошқа мамлакатлар ҳам бу жараёнда иштирок этдилар.
Бироқ, бунинг ўзига хос ён таъсири ҳам бор эди. Кучли Америка иқтисодиёти ишчи кучига талабни яратди. Натижада, камбағал Лотин Америкаси мамлакатларидан АҚШга миграция оқими пайдо бўлди. Бундан ташқари, АҚШда бойликнинг тўпланиши истеъмолнинг ошишига олиб келди. Шу билан бирга, ички бозордаги шиддатли рақобат ишчиларга жиддий босим ўтказди.
Минтақадаги Америка сиёсатининг мероси
Бунинг бир натижаси америкаликлар орасида депрессиянинг кенг тарқалиши бўлиб, унга қарши курашиш мақсадида маҳсулотлар учун бутун фармацевтика бозорини яратди. Бироқ, ён таъсири гиёҳванд моддалар истеъмолининг кўпайиши бўлди ва бой АҚШ ушбу маҳсулотларни, асосан Лотин Америкасидан ноқонуний сотиш учун улкан бозорга айланди. Бу асосан кокаин эди, аммо энди синтетик гиёҳванд моддалар ҳам пайдо бўлди. Ўз навбатида, ноқонуний савдодан олинган улкан фойда кучли жиноий гуруҳларнинг пайдо бўлишига ёрдам берди, бу эса минтақадаги кўплаб мамлакатларда давлат ҳокимиятининг заифлашишига олиб келди. Бу мамлакатлар қаторига кокаин ишлаб чиқариладиган Колумбия ва Эквадор, шунингдек, АҚШга йўлда асосий транзит минтақаси бўлган Мексика кирди.
Давлат институтларига қарши чиққан жиноий гуруҳларнинг кўпайишидан ташқари, Лотин Америкасида сўлчи сиёсий ҳаракатлар тарқалди. Бу асосан давлат институтларининг заифлиги ва аҳолининг катта қисмининг - маҳаллий ҳиндулардан тортиб ижтимоий ҳимояга муҳтож гуруҳларгача - ўз ҳуқуқлари учун кураши билан боғлиқдир. Аммо бу АҚШ ва СССР ўртасидаги Совуқ уруш курашининг ҳам натижаси эди.
Бундай курашларнинг енг ёрқин мисоллари орасида радикал сўлчилар турли вақтларда ҳокимият тепасига келган Куба ва Никарагуа бор эди. Лекин Совуқ урушдан ташқарида ҳам сўлчи ҳаракатлар Мексикада (Сапатисталар), Перуда — Сендеро Луминосо ва Колумбияда Инқилобий қуролли кучлар ҳам кенг тарқалди. Яқинда Уго Чавес Венесуэлада радикал сўлчи диктатурани ўрнатди. Аргентина ва Бразилияда сиёсий тизимнинг бир қисми бўлган моўътадил сўл марказчилар билан вазият бошқача эди.
Ҳар ҳолда, сўлчилар Лотин Америкаси мамлакатлари сиёсатида катта рол ўйнади. Радикализм даражаси турлича, эришилган натижалар ҳам турличадир. Аммо сўлчиларнинг юксалиши ўнгчилар реакциясининг пайдо бўлишига олиб келди - ҳарбий диктатуралар ва ўнгчи радикал гуруҳлардан. Шундай қилиб, сўл ва ўнг радикализм сиёсий ҳаётда бирга яшаб, бир-бирини озиқлантирди. Буларнинг барчаси Лотин Америкасини АҚШ учун жуда қийин минтақага айлантирди, чунки у мигрантлар оқими ва гиёҳванд моддалар ташиш манбаи эди.
АҚШ либерал йўналиши
Бунга Америка сиёсатида либерал компонентнинг кучайиши билан боғлиқ мафкуравий ўзгаришлар қўшилди. Бу, айниқса, президент Жо Байден маъмурияти даврида яққол кўриниб турди, унинг даврида Лотин Америкасидан ва у орқали мигрантлар оқими сезиларли даражада ошди.
Бундан ташқари, унинг либерал сиёсати натижасида АҚШ Лотин Америкасида унчалик қатъий эмасдек кўринди. Венесуэланинг собиқ президенти Николас Мадуронинг 2023 йилда қўшни Гаянадаги Гуаяна-Эсекиба нефть минтақасига даъвоси ҳақидаги воқеа эсга олинади. Ўша пайтда Гаянага урушга тайёрлигини билдирган АҚШ эмас, балки Бразилия ҳал қилувчи ёрдам кўрсатди.
Албатта, минтақада АҚШнинг таъсири пасаймади, лекин аввалгидек эмас эди. Россия ва Хитой билан яқин алоқалари бўлган Венесуэла шаклида жиддий ҳарбий-сиёсий куч пайдо бўлди. У аниқ Америкага қарши эди. Бундан ташқари, Венесуэла имтиёзли нархларда нефть етказиб бериш орқали Куба ва Никарагуа ҳукуматларини қўллаб-қувватлади.
Бу омилларнинг барчаси — миграция, унга либерал ёндашувлар, гиёҳванд моддалар ва АҚШ таъсирининг заифлашиши — Америка жамиятида, биринчи навбатда, мигрантлар оқимига нисбатан салбий муносабатни келтириб чиқарди. Аммо Байден маъмурияти мигрантларга нисбатан либерал сиёсат уларга лотин америкалик сайловчиларнинг овозларини олишга ёрдам беришига умид қилган эди.
Бироқ, бу амалга ошмади. Узоқ вақтдан бери яшаб келаётган лотин америкалик мигрантлар, бир томондан, Америка жамиятидаги ўрни, жумладан, ишлари ҳақида хавотирда эдилар; иккинчи томондан, улар консерватив эдилар. Табиийки, уларга жинсий озчиликларни қўллаб-қувватлаш учун риториканинг кучайиши каби баъзи либерал амалиётлар ёқмади. Кубаликлар лотин америкалик сайловчиларнинг алоҳида гуруҳини ташкил этди. Улар одатда сўлчилар ва либералларга қарши ва Демократик партиянинг Кубага нисбатан сиёсатидан норози эдилар.
Трамп жамоаси ва Кубанинг таъсири
Шундай қилиб, Трамп демократларнинг мигрантларга нисбатан сўл-либерал сиёсати ва умуман Лотин Америкасидаги анча юмшоқ АҚШ сиёсатидан жамоатчилик норозилиги фонида ҳокимият тепасига келди. Бундан ташқари, кубалик Марко Рубио унинг маъмуриятида асосий амалдорга айланди, Давлат котиби ва Миллий хавфсизлик бўйича ёрдамчи маслаҳатчи лавозимларида ишлади.
Бу ҳолатларнинг барчаси бугунги кунда Лотин Америкасида кўриб турганимиздек, АҚШнинг янада фаол сиёсати учун замин яратди. АҚШ "қуролли қайиқ сиёсати"ни қабул қилди, бу мамлакат президенти шу йилнинг 3 январида ўғирлаб кетилганида Венесуэла билан боғлиқ муносабатларида яққол кўриниб турарди. Аммо Трамп бошқа давлатларга нисбатан ҳам кескин баёнотлар беришни бошлади.
Мексиканинг картеллар ва АҚШ ўртасидаги суверенитети
Унинг сўнгги пайтларда энг баланд овозда айтган баёноти Мексикага тегишли эди. 3 январь куни Мадуронинг ҳибсга олинишига бағишланган матбуот анжуманида у Вашингтон "Мексика билан боғлиқ бирор нарса қилиши керак" деб айтди. 8 январь куни у шунингдек, Мексикада гиёҳванд моддалар картелларига қарши қуруқликдаги операцияни бошлашини қўшимча қилди.
Трамп ҳокимият тепасига келганидан сўнг, АҚШ 2025 йил февраль ойида олтита Мексика гиёҳванд моддалар картелини террористик ташкилот деб эълон қилди. Энди уларга қарши ҳарбий операция ўтказилиши мумкинлиги ҳақида гап-сўзлар бор. Аммо бу Мексика суверенитетини бузишни англатади. Муаммо шундаки, жиноий ташкилотлар мамлакатнинг айрим қисмларида сезиларли таъсирга эга бўлса-да ва давлатнинг вакили сифатида ҳаракат қилсалар-да, агар америкаликлар Мексикада ҳарбий операция бошласа, унинг суверенитети хавф остида қолади.
Бундай потенциал вазиятда Мексика расмийларининг бошқа чораси қолмайди. Агар улар жавоб бермаса, уларнинг суверенитети хавф остида қолади. Агар улар жавоб берса, бу дунёдаги энг қудратли давлат билан уруш бўлади. Бундан ташқари, агар АҚШ ўзини махсус кучлар ва ҳаво ҳужумлари билан чекласа ҳам, бу картелларни заифлаштирмайди ёки уларнинг айрим ҳудудлардаги таъсирини бартараф этмайди. Чунки давлат назорати заифлашган жойда тикланмайди.
Шу маънода, АҚШ учун Мексиканинг марказий ҳукумати билан ҳамкорлик қилиш, уни гиёҳванд моддалар картелларига қарши курашда қўллаб-қувватлаш мантиқан тўғри келади. Америкаликлар анъанавий равишда бошқа Лотин Америкаси мамлакатларида, масалан, Колумбияда ҳам шунга ўхшаш тарзда ҳаракат қилишган. Лекин маҳаллий ҳукумат иштирокисиз қўшинларни жойлаштириш шунчаки аралашув эмас. Энг муҳими, бу жиноий ташкилотни йўқ қилишга ёрдам бермайди.
Чунки ҳарбий операция охир-оқибат тугайди, шундан сўнг ишғол режимини ўрнатиш ёки чекиниш керак бўлади. Иккала ҳолатда ҳам, бу АҚШ учун ресурслардан самарасиз фойдаланиш бўлади. Мексика ҳукумати билан келишувга эришиш мантиқан тўғри ҳисобланади. Гарчи, эҳтимол, айнан шундай бўлаётган бўлса ва таҳдидли баёнотлар шунчаки босимнинг яна бир шаклидир.
Трамп тезкор ечимларни изламоқда. Мадуро воқеасидан кейин у одатда муваффақиятга эришаётганига ишонади. Энди у АҚШ сўнгги ўн йилликларда дуч келган энг қадимги муаммоларга ечим топишга ҳаракат қилмоқда. Мексикада бу чегара бўйлаб ноқонуний миграция ва гиёҳванд моддалар контрабандасини назорат қилиш масаласидир.
Куба Вашингтоннинг энг эски ҳал қилинмаган муаммоси сифатида
Бундан ташқари, у кўплаб Америка президентлари ҳал қила олмаган Куба муаммосини ҳал қилишга қарор қилди. 11 январь куни у ўзининг ижтимоий тармоқдаги аккаунтида "уларни жуда кеч бўлишидан олдин келишувга эришишга қатъий чақиришини" ёзди. У "Кубага бошқа пул ва Венесуэла нефти кетмаслиги"ни айтди. Шунингдек, у Х тармоғидаги Марко Рубио Куба президенти бўлиши мумкинлиги ҳақидаги постга ижобий жавоб берди.
Мадуронинг ҳибсга олиниши билан боғлиқ Венесуэладаги вазиятдан, шунингдек, Гренландиянинг аннексия қилиниши мумкинлиги ҳақидаги баёнотидан сўнг, Трампнинг бошқа мамлакатларга айтадиган ҳар қандай сўзини жиддий қабул қилиш керак. Бу ҳам алоҳида давлатлар, ҳам халқаро тизим учун олдиндан айтиб бўлмайдиганликни оширади.
Илгари АҚШ дунё полициячиси сифатида танқид қилинган, аммо бу баъзи қоидаларни назарда тутган эди. Энди қоидалар, айниқса халқаро муносабатларда, унчалик оддий эмас. Трамп қатъиятли ва тезкор натижаларга интилади. Лекин аввал у одатда Мадуро билан қилганидек, келишув таклиф қилади. Кўринишидан, Америка президентининг бундай фаоллигига дош бериш учун, жараённи бошқаришга у билан келишувга эришиш керак, дейиш мумкин.
Эскалация ўрнига келишувлар
Масалан, Трампнинг баёнотидан сўнг, Мексика президенти Клаудия Шейнбаум хавфсизлик масалаларида АҚШ билан яқинроқ мувофиқлаштиришга чақирди. Бу назарий жиҳатдан Мексика ҳукуматининг ўзи уларнинг босқинига жавоб бермаслик учун АҚШ кўмагида гиёҳванд моддалар картелларига қарши операцияларни бошлашини англатиши мумкин. Бундай натижа, эҳтимол, Трампга маъқул келади.
Турли ташқи сиёсат соҳаларидаги шиддатли фаолиятига қарамай, Трамп ҳали ҳам десант тушириш билан боғлиқ вазиятни кескинлаштиришдан манфаатдор эмас; хавф жуда катта. Аммо таҳдиднинг ўзи турли мамлакатларни асабийлаштиради ва эҳтимол баъзи муросаларга олиб келади.
Лотин Америкаси мисолида фақат битта савол бор: бу АҚШда миграция ва гиёҳванд моддалар контрабандаси муаммосига узоқ муддатли ечим топишга ёрдам берадими ёки бу фақат вақтинчалик бўладими? Иккинчиси турли мамлакатлар раҳбарларининг сиёсий иродасига эмас, балки турмуш даражасидаги фарқларга боғлиқ. Бу ҳар доим камбағал Лотин Америкаси мамлакатларидан келган одамларни бой АҚШга етиб боришга умидсизлик билан ҳаракат қилишга ундайди. Гиёҳванд моддалар контрабандаси АҚШдаги улкан бозор билан боғлиқ. Талаб таклифни яратади ва буни хорижий ҳудудларда ҳарбий ҳаракатлар қилиш орқали ҳал қилиш қийин.
