Соғлом турмуш тарзи: миллионлаб маблағлар ўз самарасини бердими
ASTANА. Кazinform – Сўнгги йилларда соғлом турмуш тарзи ва оммавий спортни ривожлантириш мамлакатнинг асосий устувор йўналишларидан бирига айланди. Бу соҳага миллионлаб маблағ ажратилганига қарамай, асосий савол шундаки, ўзгариш сезиларли бўлдими? Кazinform мухбири аҳоли саломатлигини мустаҳкамлашга қаратилган чора-тадбирларнинг самарадорлигини таҳлил қилди ва соҳанинг ҳозирги ҳолатини чуқур ўрганиб чиқди.
Соғлиқни сақлаш чоралари: рақамлар ва натижалар
2021–2025 йилларда соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш ва оммавий спортни ривожлантириш учун ажратилган маблағлар 134,5 миллион тенгедан 211,2 миллион тенгега ошди, бу тахминан 65% га ўсишни англатади. Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотларига кўра, ажратилган маблағлар тўлиқ ўзлаштирилди, бу эса аҳолини соғлом турмуш тарзига ундайдиган кенг кўламли ахборот-тушунтириш тадбирларини ўтказиш имконини берди.
Дастурлар доирасида 2,3 миллион кишини қамраб олган 123 мингдан ортиқ тематик кампаниялар ташкил этилди. Тематик видеолар ва мақолалар ижтимоий тармоқларда фаол равишда тарқатилди ва жамоатчилик эътиборини тортди. Ушбу чора-тадбирлар аҳоли орасида соғлом турмуш тарзи маданиятини шакллантиришга ва ахборот таъминотини кенгайтиришга хизмат қилди.
– Биз ижтимоий тармоқларда видеолар ва мақолаларни нашр этиш устида фаол иш олиб бораяпмиз. Бу аҳоли орасида соғлом турмуш тарзи маданиятини шакллантиришга ҳисса қўшади ва идоравий ташкилотлар орқали амалга оширилаётган ишларни қўллаб-қувватлайди, – дейди С. Қаирбекова номидаги Соғлиқни сақлашни ривожлантириш миллий маркази бошқармаси раҳбари Самал Лепесова.
2025 йилда соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш ва ижтимоий аҳамиятга эга касалликларнинг олдини олиш бўйича чора-тадбирларни методологик қўллаб-қувватлаш ва назорат қилиш учун 41,2 миллион тенге ажратилди. Яна 9,1 миллион тенге миллий скрининг дастурини амалга оширишни таҳлил қилишга сарфланди.
– Шундай қилиб, маблағларнинг катта қисми профилактика чораларига йўналтирилади. Бу халқаро амалиётга мос келади ва профилактика тиббиёти соҳасини ривожлантиришга ҳисса қўшади, – деди Самал Лепесова.
Бироқ, рақамлар ва молиявий кўрсаткичлар таъсирчан бўлса-да, асосий савол шундаки, улар фуқароларнинг реал ҳаётида қандай акс эттирилган. Тўғри овқатланиш, фаол ҳаракатланиш ва зарарли одатлардан воз кечиш ушбу чора-тадбирларнинг асосий натижалари бўлиши керак. Ушбу саволларга аниқ жавоб бериш учун Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳар йили Миллий соғлом турмуш тарзи сўровини ўтказади. Ушбу сўров бизга аҳолининг кундалик ҳаётидаги ўзгаришларни баҳолаш имконини беради.
Соғлом турмуш тарзини сақлашда олдинда бўлганлар ва орқада қолганлар
2025 йилги ижтимоий сўров натижаларига кўра, респондентларнинг 35 фоизи соғлом турмуш тарзини сақлашнинг юқори ёки қониқарли даражасини кўрсатди. Бу кўрсаткич олдинги йилларга нисбатан 3%, 2021 йилга нисбатан эса тахминан 11%га ошди.
Аёллар орасида соғлом турмуш тарзини сақлаш даражаси анча юқори: 39,5 фоизи соғлом одатларга амал қилади, эркаклар орасида эса бу кўрсаткич атиги 28,7%ни ташкил этади. Шаҳар ва қишлоқ аҳолиси ўртасидаги фарқ жуда кичик: шаҳарларда — 34,4%, қишлоқларда — 33,9%.
– Бу кўрсаткичлар соғлом турмуш тарзини тарғиб қилувчи давлат дастурлари аста-секин бутун мамлакатни қамраб олаётганидан далолат беради, – дейди Самал Лепесова.
Тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, соғлом турмуш тарзини олиб борувчи қозоғистонликларнинг портретида ёш ва таълим даражаси муҳим рол ўйнайди. Олий маълумотли фуқаролар ўз соғлиғига тез-тез эътибор бериш ва соғлом одатларга риоя қилиш бўйича етакчилик қилмоқда (37,3%). 30-44 ёшдаги одамлар — фаол иш ва оилавий парвариш даврида — соғлом турмуш тарзини сақлаш бўйича энг паст кўрсаткичларни кўрсатдилар.
Ҳудудлар бўйича Туркистон, Жамбил, Қостанай ва Қарағанди вилоятлари етакчилик қилмоқда. Шу билан бирга, Абай ва Шарқий Қозоғистон вилоятларида соғлом турмуш тарзини сақлаш даражаси паст.
– Ушбу маълумотлар миллий соғлиқни сақлашни ривожлантириш стратегияларининг самарадорлигини тасдиқлайди ва сурункали касалликлар учун хавф омиллари камайиб боришини тахмин қилиш учун асос яратади, – дея маълум қилди Соғлиқни сақлашни ривожлантириш миллий маркази.
Касаллик йўқолса ҳам, одат...
Тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, қозоғистонликлар аста-секин ўз соғлиғига кўпроқ эътибор бермоқдалар. Бироқ, мутахассислар соғлом турмуш тарзини сақлаш бир марталик кампания ёки вақтинчалик чоралар билан чекланмаслиги кераклиги ҳақида огоҳлантирмоқдалар. Бу, айниқса, 30–44 ёшдаги фуқаролар ва соғлом турмуш тарзи камроқ тарқалган ҳудудлар учун долзарбдир.
Халқаро тажриба шуни кўрсатадики, агар инсон чекмаса, етарли миқдорда сабзавот ва меваларни истеъмол қилса, жисмоний фаолликни сақласа ва спиртли ичимликларни меъёрида истеъмол қилса, ўзини соғлом турмуш тарзини олиб бораётган деб ҳисоблаши мумкин. Сўнгги йиллардаги статистикага кўра, қозоғистонликларнинг бу одатлари аста-секин яхшилана бошлади.
— Айниқса, ёшлар орасида ривожланиш сезиларлидир. Болалар ва ўсмирлар спорт билан кўпроқ шуғулланадилар ва камроқ тамаки чекади ва тез тайёрланадиган таомларни истеъмол қиладилар, — дейди С. Қаирбекова номидаги Соғлиқни сақлашни ривожлантириш миллий маркази бошқармаси раҳбари Самал Лепесова.
2026 йилгача Соғлиқни сақлашни ривожлантириш концепциясига кўра, соғлом турмуш тарзини баҳолаш учун иккита асосий кўрсаткич белгиланган: соғлом турмуш тарзига риоя қилувчи фуқаролар улушини ошириш ва 15 ёшдан ошган аҳоли орасида чекиш даражасини пасайтириш (миллий GATS тадқиқотига кўра).
2025 йилда иккинчи кўрсаткич бўйича мақсад 19% қилиб белгиланган бўлса-да, Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, чекиш даражаси сўнгги беш йил ичида 21,9% дан 17,5% гача пасайган. Бу соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш бўйича чора-тадбирларнинг ҳақиқий натижаларини тасдиқловчи аниқ ижобий тенденциядир.
Бироқ, кўрсаткичларга қарамай, мамлакатда 3,4 миллион қозоғистонлик ҳали ҳам чекишни давом эттирмоқда. Бу мамлакат аҳолисининг тахминан олтидан биридир. Мамлакатда зарарли одатларга қарши курашиш учун юзлаб нодавлат ташкилотлар иш олиб бормоқда. Масалан, Esbol Qory жамғармаси жамиятнинг барча қатламларини энг кенг тарқалган ижтимоий муаммолардан ҳимоя қилишга қаратилган комплекс чора-тадбирларни тизимли равишда амалга оширмоқда.
Жамғарма раҳбари Жандос Ақтаев мамлакатда соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш бўйича кўплаб чора-тадбирлар кўрилаётганига қарамай, уларнинг аксарияти бир марталик, кампанияларга асосланган ва қарамликнинг чуқур сабабларини тўлиқ бартараф этмаслигини таъкидлади. Бироқ, жамоат ташкилотлари ва Соғлиқни сақлаш вазирлиги мутахассислари ҳам шундай фикрда: қарамликдан чиқишнинг ягона самарали йўли соғлом турмуш тарзини тарғиб қилишдир.
– Биз учун соғлом турмуш тарзи нафақат спорт ва кампаниялар, балки биринчи навбатда онгли танлов маданияти, психологик барқарорлик ва қадриятлардир. Агар ички сабаблар — хавотир, ҳаётга йўналтирилганликнинг йўқлиги, ижтимоий ёлғизлик устида ишланмаса, профилактика чоралари фақат юзаки даражада қолади, — дейди Жандос Ақтаев.
Жамғарма раҳбарининг сўзларига кўра, тизимли муаммолардан бири бу профессионал психологларнинг етишмаслигидир, бу муаммо айниқса ҳудудларда долзарбдир.
– Кўп одамлар қаерга мурожаат қилишни билишмайди ёки малакали ёрдамга пул тўлай олмайдилар. Миллий даражада бу масала алоҳида эътибор ва инвестицияларни талаб қилади, чунки психологик ёрдамсиз қарамликка қарши кураш ҳар доим тўлиқ бўлмайди, — деди у.
Экспертнинг фикрича, соғлом турмуш тарзини шакллантириш фақат кампаниялар ва статистика билан чекланиб қолмайди. Бунинг учун тизимли қўллаб-қувватлаш зарур: соғлиқни сақлашни давлат ва ҳар бир фуқаронинг умумий масъулиятига айлантириш, мавжуд психологик ёрдам кўрсатиш, барқарор қадриятларни шакллантириш муҳимдир.
Спорт ва фаоллик — бахтнинг калити
Психологлар ва соғлом турмуш тарзи мутахассисларининг фикрига кўра, соғлиқ ва жисмоний фаоллик инсоннинг ҳаётдан қониқиш даражаси ва психологик ҳолатига бевосита таъсир қилади.
– Соғлом турмуш тарзи инсоннинг бахт туйғусига таъсир қилади, аммо у фақат “қувонч гормонлари”нинг ажралиб чиқиши ва стрессни камайтириш билан чекланиб қолмайди. Инсон доимий равишда ўз танасига, кундалик тартибига ва дам олишига эътибор қаратганда, ички барқарорлик ва ишонч ҳисси шаклланади. Бу, ўз навбатида, субъектив фаровонликка бевосита таъсир қилади, – дейди Республика Бирламчи тиббий-санитария ёрдами маркази қошидаги Ёшлар саломатлиги маркази психологи Жанна Сатибалдиева.
Унинг сўзларига кўра, инсоннинг бахт туйғуси нафақат жисмоний фаолликка, балки яқинлари билан муносабатларга, ҳаётнинг маъносини ҳис қилишга, мақсадларга ва салбий ҳис-туйғуларга дош бериш қобилиятига ҳам боғлиқ.
– Бахт доимий яхши кайфият эмас, бу ички мувозанат ва ўз ҳаётини қабул қилиш ҳолатидир, – деб аниқлик киритди психолог.
Ҳозирча Қозоғистонда соғлом турмуш тарзи ва жисмоний фаоллик билан боғлиқ бахт даражаси бўйича миллий тадқиқот ўтказилмаган. Бироқ, маҳаллий сўровлар шуни кўрсатадики, фаол фуқаролар ўзларини яхши ҳис қилишади, кўпроқ энергияга эга бўлишади ва кўпроқ ижобий ҳис-туйғуларга эга бўлишади.
Оммавий спорт ҳам миллат саломатлигини мустаҳкамлашнинг асосий воситаларидан биридир. Туризм ва спорт вазирлиги маълумотларига кўра, 2024 йилда катталарнинг 41,4 фоизи ва болалар ва ўсмирларнинг 30,4 фоизи мунтазам равишда жисмоний машқлар билан шуғулланган.
– Оммавий спортни ривожлантириш соғлом миллатни шакллантиришнинг асосий воситасидир. Дастлабки босқичда "ягона ваучер" пилот лойиҳаси йирик шаҳарларни қамраб олади, давлат ва хусусий спорт секциялари, ижодий тўгараклар ва қўшимча таълим дастурларини бирлаштиради, — дейди туризм ва спорт вазирининг ўринбосари Серик Жарасбаев.
Бугунги кунда 7 мингдан ортиқ спорт секцияларида 240 мингдан ортиқ бола бепул спорт билан шуғулланмоқда. Бунинг учун маҳаллий бюджетдан 50 миллиард тенге ажратилди. Спорт инструкторлари сони 4000 дан 5625 гача кўпайди ва спорт инфратузилмаси ҳар 1000 аҳолига 55,1% даражасида таъминланган. 2023–2029 йилларга мўлжалланган Жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш концепциясига кўра, бу кўрсаткични 65% га етказиш режалаштирилган.
Экспертларнинг фикрига кўра, давлат дастурлари аҳолининг фаоллигини ошириш ва унинг соғлиғини яхшилашда сезиларли натижаларни кўрсатмоқда. Бироқ, соғлом турмуш тарзини тарғиб қилишнинг тўлиқ самарадорлигини аниқлаш учун жисмоний ҳолат, фаоллик даражаси ва психологик фаровонлик кўрсаткичларини бирлаштирган кенг қамровли тадқиқот зарур. Ҳар бир инсоннинг соғлиғи нафақат шахсий масъулият, балки давлат ва жамиятнинг умумий вазифасидир. Фақат давлат томонидан қўллаб-қувватлаш ва индивидуал танлов бирлаштирилгандагина аҳолининг фаровонлиги ва ҳаётдан қониқиш даражаси чинакамига ошади.
Шуни таъкидлаш керакки, Астанадаги фаол узоқ умр кўриш марказларида 25 та йўналиш бўйича клублар ва секциялар мунтазам равишда фаолият юритади. Марказ хизматларидан 17 мингдан ортиқ пенсионерлар мунтазам равишда фойдаланадилар.
