Шанхай ўнлиги: Астана саммитининг ўзига хослиги нимада

ШҲТ
Коллаж: Kazinform, wikipedia.org, midjourney

ASTANA. Kazinform - Бугун Астанада Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг саммити бошланади. Бу йил ташкилотга Қозоғистон раислик қилгани учун мамлакатнинг масъулияти юқори. ШҲТга аъзо давлатлар раҳбарлари сиёсий, иқтисодий ва маданий-гуманитар йўналишдаги умумий долзарб масалаларни муҳокама қиладилар. Бундан ташқари, жорий йил ШҲТ доирасида Экология йили деб эълон қилинди. Бўлажак саммитда нималар кутилмоқда, унда қайси етакчилар иштирок этади, Қозоғистоннинг ушбу тадбирда раис сифатидаги роли қандай? Батафсил Кazinform мухбирининг таҳлилий материалида ўқинг.

Дунёнинг ярмини ўз ичига олган ташкилот

Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти 2001 йилда ташкил этилган ("Шанхай бешлиги" 1996 йилда тузилган, унинг ўрнига ШҲТ ташкил этилган - таҳр.). Ҳозиргача ташкилот аста-секин кўп тармоқли ва кўп функцияли бўлди. Аъзо давлатлар ўзаро ҳамкорликнинг сиёсий, иқтисодий ва гуманитар жиҳатларига тенг устуворлик беради.

Бугунги кунда дунё аҳолисининг қарийб ярми ШҲТ ҳудудида истиқомат қилади, унинг ҳудуди ер юзининг чорак қисмини эгаллайди, умумий ялпи ички маҳсулот эса 23 триллион доллардан ошади. Бундан ташқари, иштирокчилар сони доимий равишда кенгайиб бормоқда. Мутахассисларнинг фикрича, халқаро ҳамжамиятнинг ташкилотга қизиқиши, айниқса, халқаро вазият кескинлашган бир пайтда ортиб бормоқда.

Бугунги кунда ШҲТга расман 9 давлат аъзо: Қозоғистон, Ҳиндистон, Эрон, Хитой, Қирғизистон, Покистон, Россия, Тожикистон, Ўзбекистон. Ваҳоланки, бу йил ташкилотнинг пойтахтда ўтадиган саммитида Беларусь ШҲТга тўлақонли аъзо бўлади. Шундай қилиб, аъзо давлатлар сони ўнтага етади.

ШҲТ
Инфографика: Kazinform

 

Инфографика

ШҲТга аъзо давлатлар ўртасида кенг кўламли (минтақавий хавфсизлик, мавжуд таҳдидларга қарши курашиш, иқтисодий ривожланиш, яхши қўшничилик ва ўзаро ишонч) ҳамкорлик йўлга қўйилган.

Астанадаги саммитда иштирокчи давлат раҳбарлари ҳам иштирок этади.

Тадбирда ШҲТга аъзо давлатлар – Қозоғистон, Озарбайжон, Эрон, Ҳиндистон, Қатар, Хитой, Қирғизистон, БАА, Покистон, Россия, Тожикистон, Туркия, Ўзбекистон ва Туркманистон раҳбарлари иштирок этиши кутилмоқда. Бундан ташқари, Беларусь ва Мўғулистон раҳбарлари ШҲТнинг кузатувчи-давлатлари сифатида таклиф қилинди, дея хабар берди ТИВ расмий вакили Айбек Смадияров Кazinform агентлигига.

Шунингдек, Ташқи ишлар вазирлиги вакилининг сўзларига кўра, БМТ, ШҲТ, ШҲТ МАТТ (Минтақавий аксилтеррор тузилмаси), МДҲ, ИҲТ, ОҲИЧК, КХШТ, ИОХТ ва ЕИК халқаро ҳамкор ташкилотларининг биринчи раҳбарлари саммитга мулоқот учун келади.

Эслатиб ўтамиз, ўтган йили бешта давлат, жумладан, Баҳрайн, Қувайт, Мальдив ороллари, Мьянма ва Бирлашган Араб Амирликлари ШҲТга мулоқот бўйича ҳамкор сифатида қўшилган эди.

инфографика
Инфографика: Kazinform

 

Қозоғистоннинг ШҲТга раислиги

Қозоғистоннинг Шанхай ҳамкорлик ташкилотига раислиги 2023 йил июль ойида бошланган ва шу саммитда якунланади. Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев ШҲТга раислик қилиш чоғида мамлакатнинг ташкилотдаги устувор йўналишлари билан таништирди. Унинг таъкидлашича, Қозоғистон ўз раислиги даврида “Адолатли дунё ва тотувлик йўлида глобал бирлик тўғрисида” ташаббусини илгари суради, мазкур ҳужжат ишонч чораларини мустаҳкамлаш, барқарорлик ва хавфсизликни сақлаш тамойилларига асосланади. Асосий вазифа эса Шарқ ва Ғарб ўртасидаги геосиёсий зиддиятнинг олдини олишдир.

Қозоғистон стратегик тадқиқотлар институти экспертлари Астана раис сифатида амалиётга йўналтирилган ёндашувни қўллаганини қайд этди. Асосан, иш ўзаро манфаатли савдо-иқтисодий ва технологик ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилди.

Қозоғистоннинг 2024 йилни ШҲТнинг Экология йили деб эълон қилиш ташаббуси ташкилотга аъзо давлатлар томонидан бир овоздан қўллаб-қувватланди. 2023 йил октябрь ойида ШҲТ Ҳукумат раҳбарлари кенгаши тегишли чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқди ва тасдиқлади.

Яқинда ШҲТ Бош котиби Чжан Мин Қозоғистоннинг ташкилотга раислигини юқори баҳолади. Расмий маълумотларга кўра, ШҲТ раислиги Қозоғистонга ўтган 2023 йил июлидан буён 100 дан ортиқ турли тадбир ва учрашувлар, жумладан, энергетика, рақамли ва туризм форумлари ўтказилган. Ҳамкорликнинг турли соҳаларида 30 дан ортиқ ҳужжатлар ишлаб чиқилди.

инфографика
Инфографика: Kazinform

 

Қозоғистон “иссиқ иқтисод, совуқ сиёсат” тамойилидан келиб чиқиб, ШҲТ инвестиция фондини ва иқтисодий имтиёзлар базасини яратиш бўйича йирик ташаббуслар билан чиқди.

3-4 июлдаги саммитнинг кун тартиби

Шу йилнинг май ойида Президент Қасим-Жомарт Тоқаев ШҲТга аъзо давлатлар ташқи ишлар вазирлари билан учрашди. Ўшанда Давлат раҳбари иштирокчи давлатларга Қозоғистон ташаббусларини қўллаб-қувватлагани ва ҳамкорликда олиб бораётган ишлари учун миннатдорчилик билдирди. Тоқаев, шунингдек, ШҲТ давлатларининг муқаддас қадамжолари лойиҳаси муҳимлигини таъкидлади.

Президент, шунингдек, бўлажак ШҲТнинг Астана саммити “Кўп томонлама мулоқотни мустаҳкамлаш – барқарор тинчлик ва тараққиётга интилиш” шиори остида ўтказилишини таъкидлади.

Қасим-Жомарт Тоқаев Астанадаги ШҲТ саммитини кейинги бир неча йил ичида юқори даражада ўтказиладиган энг муҳим халқаро форумлардан бири, дея таърифлади.

“Саммитда дунё аҳолисининг ярми истиқомат қиладиган мамлакатлар раҳбарлари, нуфузли халқаро ташкилотлар раҳбарлари, жумладан, БМТ Бош котиби иштирок этади. Бундай кенг кўламли тадбирнинг ўтказилиши мамлакатнинг жаҳон майдонидаги обрў-эътибори юксак эканини кўрсатади. Мамлакат жорий йилда ШҲТдан ташқари яна бешта халқаро ташкилотга раислик қилмоқда. Бу Қозоғистон дипломатияси тарихида мисли кўрилмаган муваффақиятдир”, - деди Давлат раҳбари ўтган ҳафта оммавий ахборот воситалари ходимларини табриклаш маросимида.

Саммитда терроризм, сепаратизм ва экстремизмга қарши кураш бўйича ҳамкорлик дастури қабул қилинади. Бундан ташқари, ШҲТнинг гиёҳвандликка қарши кураш стратегиясини муҳокама қилиш режалаштирилган.

ШҲТ доирасида Қозоғистон томонидан илгари сурилган “Адолатли дунё ва тотувлик йўлида глобал бирлик тўғрисида” ташаббуси саммитнинг асосий мазмун лейтмотиви бўлади. У ишонч чораларини мустаҳкамлашга, дунёнинг барча давлатларининг барқарор ривожланишини қўллаб-қувватлашга қаратилган. Бу ташаббус ШҲТ давлатларининг глобал ва минтақавий хавфсизликни ривожлантириш борасидаги асл нияти ва қатъиятини кўрсатади”, – дея изоҳ берди Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ Осиё тадқиқотлари бўлими бош эксперти Алия Мусабекова.

Алия Мусабекова
Фото: Алия Мусабекованинг шахсий архивидан

 

Аввалроқ Шанхай ҳамкорлик ташкилоти бош котиби Чжан Мин 3-4 июль кунлари бўлиб ўтадиган ШҲТ саммитида муҳокама қилинадиган масалалар ва ҳужжатлар рўйхатини эълон қилган эди. Улар орасида ШҲТга аъзо давлатлар раҳбарларининг Астана декларацияси, ШҲТнинг “Адолатли дунё ва тотувлик йўлида глобал бирлик тўғрисида”ги ташаббуси, ШҲТ ҳамкорлари билан мулоқотда ҳамкорликни ривожлантириш бўйича йўл харитаси, шунингдек бир қатор бошқа ҳужжатлар бор. ШҲТнинг Астана саммитида кўриб чиқиладиган ҳужжатлар рўйхати тасдиқланди (inform.kz)

Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев Хитойнинг “Синьхуа” ахборот агентлигига берган интервьюсида саммитнинг якуний қарорларида “Шанхай руҳи”нинг асосий тамойиллари – ўзаро ишонч, дўстлик, ўзаро манфаат ва бир-бирининг манфаатларини ҳисобга олиш назарда тутилишини айтди. .

“Бизнинг раислигимизнинг кульминацион нуқтаси Астанадаги саммит бўлади, биз бунга алоҳида эътибор қаратамиз. Биз ШҲТ фаолиятини янада такомиллаштириш соҳасида муҳим стратегик қарорлар қабул қилинишини кутамиз. Ўрта муддатли истиқболга мўлжалланган ҳамкорликнинг асосий йўналишлари белгилаб олинади, мавжуд чақирув ва таҳдидларга муносиб ва ​​ўз вақтида жавоб бериш бўйича ташаббуслар ишлаб чиқилади”, — деди ҚР Президенти.

ШҲТ ва БМТ ҳамкорлиги

Астана саммитининг яна бир жиҳати шундаки, бўлажак тадбирда дунёдаги энг йирик ва энг нуфузли ташкилот раҳбари – БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш иштирок этади.

“ШҲТ+” форматида илк бор аъзо давлатлар, мулоқот бўйича кузатувчилар ва шериклар ҳамда БМТ Бош котиби иштирокида учрашув бўлиб ўтади, деди Қозоғистон ТИВ раҳбари Мурат Нуртилеу ШҲТ мамлакатлари ташқи ишлар вазирлари кенгаши йиғилишда.

20 йил ичида ШҲТ ва БМТ чинакам ҳамкор ташкилотларга айланди. ШҲТ БМТ Бош Ассамблеяси ҳузурида кузатувчи мақомига эга бўлиб, 2010 йилда БМТ ва ШҲТ котибиятлари ўртасида ҳамкорлик тўғрисидаги қўшма декларация имзоланган.

ҚСТИ экспертининг таъкидлашича, “Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти ўртасидаги ҳамкорлик” резолюцияси Қозоғистон ташаббуси билан 2023 йил 1 сентябрда БМТ Бош Ассамблеясининг 77-сессияси ялпи мажлиси чоғида қабул қилинган.

Бу йил БМТ Бош котиби Антониу Гутерришнинг ШҲТ Давлат раҳбарлари кенгашида иштирок этиши табиий. Шунингдек, бу факт экспертларнинг бўлажак Астана саммити жаҳон аҳамиятига молик муҳим воқеа бўлиши ҳақидаги фикрини яна бир бор тасдиқлайди. ШҲТ форумида миллионлаб инсонлар тақдири билан боғлиқ глобал муаммолар кўтарилади, дея тушунтирди ҚСТИ Осиё тадқиқотлари бўлими бош эксперти.

ШҲТнинг янги аъзоси

Маълумки, Беларусь 2010 йилдан буён ШҲТ доирасидаги турли тадбирларда иштирок этиб келади. Дастлаб у мулоқот ҳамкори эди, кейин эса кузатувчи мақомини олди. Ташкилотга тўлиқ аъзо сифатида қўшилиши мантиқий қадамдир. Беларусь савдо-иқтисодий ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва ШҲТнинг умумий транспорт маконини ривожлантиришдан манфаатдор.

"Беларусь аллақачон ШҲТ билан ҳамкорлик алоқаларини ўрнатган ва мамлакат президенти Александр Лукашенко ташкилотнинг олдинги еттита саммитида иштирок этган, шунинг учун бу расмий қабул ташкилот фаолиятига жиддий таъсир кўрсатиши даргумон", - дейди эксперт Алия Мусабекова. .

Айрим экспертларнинг фикрича, ШҲТ Осиё давлатларининг овози ҳукмрон ташкилот, лекин аслида ундай эмас. Бугунги кунда Саудия Арабистонидан тортиб Македония ва Сербиягача турли давлатлар ШҲТ билан ҳамкорлик қилишдан манфаатдор. Ташкилот мулоқот учун қулай майдон саналади ва барқарорлиги, халқаро ҳуқуқ тамойилларига содиқлиги ва бунёдкорлиги билан бошқа иштирокчиларни қизиқтиради.

Сўнгги хабарлар