Қозоғистонда балиқчиликни ривожлантириш учун нима қилиш керак

Янги йўл топиш ва аквакультурани ривожлантириш муҳим

Мажилис депутати, "Ауыл" партияси раиси Серик Егизбаев таъкидлаганидек, Ғарбий Қозоғистон вилоятида балиқчилик даражасини замонавий даражага кўтариш кенг қамровли ислоҳотларни талаб қиладиган масаладир. Бу ҳудудда балиқчиликни ривожлантириш ҳақида гап кетганда, нафақат битта соҳа, балки бутун экотизим ҳақида ҳам гапириш керак. Бу - табиат, иқтисодиёт ва технология кесишадиган ноёб йўналиш.

Серик Раҳметоллаулининг сўзларига кўра, бу йўналиш Ғарбий Қозоғистон учун жуда муҳимдир. Ҳудуднинг асосий сув артерияси - Жайиқ дарёси узоқ вақтдан бери балиқларга бой бўлса-да, бугунги кунда биз унинг салоҳиятидан тўлиқ фойдаланмоқдамиз, дейиш қийин. Табиий ресурсларга босим, иқлим ўзгариши ва назоратсиз балиқ овлаш соҳанинг ривожланишига тўсқинлик қилувчи омилларга айланди. Шунинг учун анъанавий усуллардан воз кечиш ва янги йўл топиш вақти келди.

“Аввало, балиқчиликни замонавий даражага кўтаришнинг калити аквакультурани ривожлантиришдир. Бу балиқларни нафақат табиий муҳитида, балки махсус яратилган сув ҳавзаларида ҳам етиштиришни англатади. Бу ёндашув, бир қарашда мураккаб туюлиши мумкин бўлса-да, аслида жуда самарали. Махсус ҳовузлар, ёпиқ сув айланиш тизимлари, ҳарорат ва кислородни бошқариш - буларнинг барчаси ишлаб чиқаришни бир неча баробар ошириш имконини беради. Энг муҳими, мавсумдан қатъи назар, барқарор ишлаб чиқариш йўлга қўйилади. Бу ҳолда, осетр, форель ва бошқа қимматли балиқ турларини кўпайтириш анча арзонлашади”, - дейди у.

Бироқ, технологиянинг ўзи етарли эмас. Уни амалга ошириш учун инфратузилма керак. Ғарбий Қозоғистонда бу йўналиш ҳали ҳам заиф. Балиқчилик марказлари, юқори сифатли озуқа ишлаб чиқариш, сув сифатини назорат қилиш лабораториялари - уларсиз замонавий иқтисодиётни яратиш мумкин эмас. Кўпгина ҳолларда, фермерлар тайёр тизимда эмас, балки фақат ўзлари ишлайди. Ривожланган мамлакатларда эса бу саноат бутун бир соҳага айланди: балиқ бир жойда етиштирилади, озуқа бошқа жойда ишлаб чиқарилади ва қайта ишлаш учинчи жойда амалга оширилади.

Масаланинг яна бир муҳим жиҳати - бу давлат томонидан қўллаб-қувватлаш. Қозоғистон Республикаси Президенти Қасим-Жомарт Тоқаевнинг топшириғига биноан Қозоғистонда 2021-2030 йилларга мўлжалланган балиқчиликни ривожлантириш дастури амалга оширилмоқда. Мақсад - 2030 йилга келиб балиқ ишлаб чиқаришни 270 минг тоннага етказиш, ички истеъмолни йилига 134 минг тоннага етказиш, шунингдек, импорт ҳажмини 45 минг тоннадан 25 минг тоннагача камайтиришдир.

Қозоғистонда балиқчилик учун субсидиялар мавжуд. 2026 йилда балиқчиликни қўллаб-қувватлаш учун 5 миллиард тенге миқдорида субсидиялар ажратилади. Шунингдек, бу йилдан бошлаб сув таъминоти хизматлари харажатларини субсидиялаш механизми ишга туширилди. Бу харажатларнинг 60-85 фоизигача қоплаш имконини беради. Бироқ, Мажилис депутатининг сўзларига кўра, агар қўллаб-қувватлаш маълум технологияларни жорий этадиган ва ишлаб чиқариш ҳажмини оширадиган фермер хўжаликларига йўналтирилса, натижа янада аниқроқ бўлар эди. Бундан ташқари, ушбу соҳага инвесторларни жалб қилиш учун солиқ имтиёзлари ва узоқ муддатли кредитлар зарур.

Балиқчилик шунчаки ишлаб чиқариш эмас, балки илмий асосланган саноатдир. Сув ҳароратининг ўзгариши, балиқ касалликлари ва озуқа таркиби - ҳамма нарса илмий асосда ўрганилиши керак. Афсуски, бу соҳада маълум камчиликлар мавжуд. Маҳаллий мутахассисларни тайёрлаш, университетлар ва тадқиқот марказларини жалб қилиш ва халқаро тажрибани жорий этиш узоқ муддатли, аммо жуда муҳим қадамлардир.

Кўпинча эътибордан четда қоладиган яна бир соҳа балиқни қайта ишлашдир. Кўпгина ҳолларда, у фақат уни хом ашё сифатида сотиш билан чекланади. Аслида, асосий даромад айнан шу қайта ишлаш босқичида шаклланади. Дудланган, музлатилган ва тайёр маҳсулотларнинг бозор қиймати анча юқори. Агар бундай корхоналар Ғарбий Қозоғистон вилоятида очилганида, бу нафақат қишлоқ хўжалиги, балки қайта ишлаш саноатининг ҳам ривожланишига туртки бўлар эди.

“Албатта, буларнинг барчаси табиатни муҳофаза қилиш билан чамбарчас боғлиқ бўлиши керак. Жайиқ дарёси шунчаки ресурс эмас, балки тирик тизимдир. Агар биз фақат фойда олишга эътибор қаратиб, балиқ захираларини тиклашни унутсак, эртага бу бойликни йўқотишимиз мумкин. Шунинг учун балиқларни қўйиб юбориш, балиқ овлашни тартибга солиш, сув сифатини сақлаш ҳар қандай стратегиянинг асоси бўлиши керак. Хулоса қилиб айтганда, Ғарбий Қозоғистон вилоятининг балиқчилик хўжалигини ривожлантириш учун битта ечим етарли эмас. Бу технология, инвестиция, фан ва экология бирлашгандагина натижа берадиган саноатдир. Агар бу йўналишлар битта каналда бирлашса, минтақа нафақат ўз эҳтиёжларини қондиради, балки экспортга йўналтирилган йирик марказга айланади. Ва бу, ўз навбатида, янги иш ўринлари, иқтисодий ўсиш ва ҳудуднинг барқарор ривожланиши учун йўл очади”, – дейди депутат.

Саноатнинг ривожланиши юқори технологияларга боғлиқ

Серик Егизбаевнинг фикрича, мамлакатда анъанавий балиқ овлаш усулларидан замонавий, технологияга асосланган аквакультурага ўтиш давр талабидир. Бугунги кунда дунёдаги балиқчилик фақат табиий сув ҳавзаларидан балиқ овлаш билан чекланиб қолмайди. У юқори технологиялар билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, аниқ ҳисоб-китоблар ва автоматлаштиришга асосланган саноатга айланади. Бу йўналишдаги ўзгаришлар Қозоғистон учун ҳам жуда муҳимдир. Аввало, ёпиқ сув айланиш тизимлари ёки RAS-технологияси саноат балиқчиликда алоҳида роль ўйнайди. Ушбу тизимда сув қайта-қайта тозаланади ва қайта ишлатилади. Бунинг натижасида сув тежалади, атроф-муҳитга тушадиган юк камаяди ва балиқ етиштириш жараёни тўлиқ назорат қилинади.

Қозоғистоннинг иқлим шароитини ҳисобга олган ҳолда, бундай тизимлар қиши совуқ ва ёзи иссиқ бўлган ҳудудларда барқарор ишлаб чиқариш имконини беради. Бундан ташқари, "Ақлли ферма" тушунчаси балиқчиликка жасорат билан жорий этилмоқда. Турли сенсорлар сув ҳарорати, кислород миқдори, кислоталилик даражасини доимий равишда кузатиб боради ва барча маълумотларни фермер ёки бошқарув тизимига узатади. Агар бирон бир кўрсаткич нормадан четга чиқса, тизим автоматик равишда реакцияга киришади. Бу нафақат унумдорликни оширади, балки хавфларни ҳам сезиларли даражада камайтиради.

Сунъий интеллект ва катта маълумотлардан фойдаланиш яна бир муҳим қадамдир. Агар илгари балиқларни тажриба асосида қанча озиқ-овқат билан боқиш кераклигини аниқлаш зарур бўлган бўлса, бугунги кунда махсус алгоритмлар балиқларнинг ўсиш суръати ва хатти-ҳаракатларини таҳлил қилади ва аниқ тавсиялар беради. Натижада, озуқа истеъмоли камаяди ва маҳсулот сифати ошади. Бу ишлаб чиқариш самарадорлигини бир неча бор ошириш имкониятидир.

Автоматлаштирилган озиқлантириш тизимлари катта ўзгаришларни келтириб чиқармоқда. Камералар ва датчиклар балиқларнинг фаоллигини кузатиб боради ва уларни фақат керакли миқдорда озиқлантиради. Ортиқча озуқа сув сифатини бузмайди, бу эса экотизим сақланиб қолишини англатади. Бундай эҳтиёткорлик билан ёндашув, айниқса саноат миқёсида жуда муҳимдир.

Келажакнинг яна бир йўналиши кўп босқичли аквакультурадир. Ушбу тизимда сув ўтлари ёки моллюскалар балиқлар билан бирга ўстирилади. Балиқ чиқиндилари бошқа организмлар учун озуқага айланади ва шу билан табиий мувозанатни сақлайди. Бундай ёндашув ҳам экологик, ҳам иқтисодий жиҳатдан фойдалидир.

Шунингдек, биотехнология саноатининг ривожланишини эътиборсиз қолдириб бўлмайди. Олимлар касалликларга чидамли, тез ўсадиган балиқ турларини яратмоқдалар. Бу антибиотиклардан камроқ фойдаланиш, ишлаб чиқариш хавфсизлигини ошириш ва маҳсулот сифатини яхшилаш имконини беради. Қозоғистон учун ушбу технологияларнинг энг муҳимлари - сувни тежаш ва иқлимга мослашишдир. Шунинг учун аввало ёпиқ тизимлар, автоматлаштириш ва маълумотларга асосланган бошқарув ечимларини жорий этиш керак. Бу нафақат ички бозорни таъминлаш, балки экспорт салоҳиятини ҳам оширади.

Саноат балиқчилигига ўтиш нафақат саноатнинг ривожланиши, балки бутун технологик ўзгаришдир. Агар Қозоғистон замонавий усулларни дадил жорий этса, балиқчилик агросаноат комплексининг энг муваффақиятли ва барқарор соҳаларидан бирига айланиши мумкин.

Сув ресурсларидан қандай самарали фойдаланиш мумкин?

Депутатнинг сўзларига кўра, балиқчилик озиқ-овқат хавфсизлиги ва иқтисодий ривожланишни таъминлашда энг муҳим соҳалардан биридир. Бироқ, бу соҳанинг муваффақияти бевосита сув ресурсларидан тўғри ва самарали фойдаланишга боғлиқ. Сув нафақат яшаш муҳити, балки балиқларнинг ўсиши, кўпайиши ва соғлиғи учун ҳам муҳим омил ҳисобланади. Шунинг учун сув ресурсларини оқилона бошқариш балиқчиликнинг барқарор ривожланишининг асосидир. Бу борада бир нечта муҳим омилларни таъкидлаш мумкин.

Биринчидан, сув сифатини бошқариш. Сувдаги етарли кислород миқдори, барқарор ҳарорат ва нормал pH даражаси балиқларнинг омон қолишига бевосита таъсир қилади. Ифлосланган ёки сифатсиз сув балиқ касалликларининг кўпайишига ва маҳсулдорликнинг пасайишига олиб келади. Шунинг учун сув сифатини доимий равишда кузатиб бориш ва фильтрлаш, аэрация ва биологик тозалаш усулларидан фойдаланиш муҳимдир.

Иккинчидан, сувни тежайдиган технологиялар ҳақида унутмаслигимиз керак. Ёпиқ сув айланиш тизимида (RAS – Recirculating Aquaculture Systems) сув қайта ишланади ва бир неча марта ишлатилади. Натижада сув истеъмоли сезиларли даражада камаяди ва атроф-муҳитга тушадиган юк камаяди.

Учинчидан, балиқчиликда табиий экотизимни сақлаб қолиш муҳимдир. Ортиқча озуқа чиқиндиларининг сув омборларига кириши ёки кимёвий моддалардан фойдаланиш сув сифатини ёмонлаштиради. Шунинг учун экологик тоза озуқа, чиқиндиларни тўғри бошқариш ва биологик усуллардан фойдаланган ҳолда табиий мувозанатни сақлаш зарур.

Тўртинчидан, сув ресурсларидан самарали фойдаланиш учун олдиндан режалаштириш, яъни тўғри сув манбаларини танлаш, мавсумий ўзгаришларни ҳисобга олиш ва сув ҳажмини ҳисоблаш керак. Сув ресурсларини давлат даражасида тартибга солиш, қонунчилик назорати ва илмий тадқиқотларни таъкидлаш жоиз. Балиқчиликда сув ресурсларидан самарали фойдаланиш комплекс ёндашувни талаб қиладиган жараёндир. Фақат сув сифатини кузатиш, замонавий технологияларни жорий этиш, экологик талабларга риоя қилиш ва тегишли бошқарув тизимини яратиш орқали бу соҳанинг барқарор ривожланишга эришиши мумкин.