Қозоғистон-Туркия ҳамкорлиги қандай чуқурлашмоқда

Умумий асосдан институционал интеграциягача

Туркия - 1991 йилда мустақиллик тўғрисидаги қонун имзоланганидан атиги 15 дақиқа ўтгач, Қозоғистон суверенитетини тан олган биринчи давлат бўлди. Икки томонлама муносабатлар бошиданоқ тез суръатларда ривожланди. Дипломатик алоқалар 1992 йил 2 мартда ўрнатилди ва Қозоғистоннинг биринчи хорижий элчихонаси Анқарада очилди.

Қозоғистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги қошидаги Ташқи сиёсат тадқиқотлари институти мутахассиси Алмас Тоекин кўп қиррали ҳамкорликка йўлни тизимли эволюция деб таърифлайди. Унинг сўзларига кўра, сўнгги 30 йил ичида Қозоғистон ва Туркия ўртасидаги муносабатлар яқин этник-тарихий алоқалардан институционал стратегик шерикликка ўтди. Уни бир неча босқичларга бўлиш мумкин.

Биринчи босқич (1990 йилларнинг охири – 2000 йилларнинг бошлари) сиёсий пойдеворнинг шаклланиши ва маданий-гуманитар ҳамкорликнинг мустаҳкамланиши билан тавсифланади. Бу даврда икки мамлакат ўртасидаги ўзаро тушуниш ва тарихий яқинлик амалий ҳамкорликнинг пойдеворига айланди.

Кейинги давр (2009–2022 й.й.) муносабатларнинг институционал даражага кўтарилиши билан тавсифланади, бу Стратегик шериклик тўғрисидаги шартноманинг қабул қилиниши ва Олий даражадаги стратегик ҳамкорлик кенгашининг ташкил этилиши билан тасдиқланди.

Ва 2022 йилдан бошлаб муносабатлар янги сифат босқичига ўтди. Кун тартибига транспорт ва логистика, энергетика, мудофаа саноати, IT, сунъий интеллект, таълим, соғлиқни сақлаш ва туризм каби аниқ тармоқ устуворликлари киритилди. Бу, ўз навбатида, иқтисодий муносабатларнинг янги босқичга кўтарилишига бевосита таъсир кўрсатди.

“Ўтган йилги маълумотларга кўра, ўзаро савдо ҳажми 5,4 миллиард АҚШ долларига етди. Икки мамлакат олдида уни 10 миллиард долларга етказиш вазифаси турибди. Қозоғистонда Туркия капитали иштирокидаги 5 мингдан ортиқ компания фаолият юритади. Сўнгги 20 йил ичида Туркиядан Қозоғистонга жалб қилинган инвестициялар ҳажми тахминан 6 миллиард долларни ташкил этди, Қозоғистоннинг Туркияга инвестициялари эса 2,5 миллиард доллардан ошди”, - деб таъкидлади эксперт.

Иқтисодий фаолият нафақат ҳажм жиҳатидан, балки мазмун жиҳатидан ҳам чуқур ўзгаришларга учради. Натижада, бу муносабатлар декларатив “биродарлик” хусусиятидан чиқиб, аниқ иқтисодий манфаат ва прагматик лойиҳаларга асосланган шерикликка айланди.

“Сўнгги уч ўн йилликда Қозоғистон ва Туркия ўз муносабатларини тарихий ва маданий ҳамкорлик моделидан кенгайтирилган стратегик шериклик форматига ўзгартирдилар. Бу ерда сиёсий ишонч, савдо-иқтисодий ҳамкорликнинг кучайиши ва Туркий Давлатлар Ташкилоти (ТДТ) доирасидаги шериклик бир вақтнинг ўзида ривожланмоқда. Бундан ташқари, ТДТга аъзо давлатлар орасида Туркия ва Қозоғистон ялпи ички маҳсулот ва иқтисодий салоҳият бўйича етакчилар ҳисобланади”, - деди Алмас Тоекин.

Сиёсий синхронизация

Қозоғистон ва Туркия ўртасидаги муносабатлар кўпинча уларнинг ташқи сиёсат моделларининг ўхшашлиги билан изоҳланади. Иккала мамлакат ҳам глобал куч марказлари билан ўзаро таъсирнинг мослашувчан тизимини шакллантирган ва онгли равишда ягона геосиёсий блокга қатъий қарам бўлишдан бош тортади. Мутахассисларнинг фикрига кўра, НАТО аъзоси ва минтақавий куч бўлган Туркия, Россия, Яқин Шарқ, Европа Иттифоқи, АҚШ, Хитой ва Жанубий Кавказ йўналишларида нисбатан мустақил ташқи сиёсат юритиш истагида бунинг яққол намоёнидир.

Умумий стратегик мантиқ икки мамлакат ўртасидаги ўзаро тушунишни чуқурлаштиради ва сиёсий яқинлашиш учун мустаҳкам пойдевор яратади.

“Қозоғистон ва Туркиянинг ёндашувларидаги умумий йўналиш - уларнинг прагматизмга ва миллий манфаатларга устувор аҳамият беришга таянишидир. Бу Астана ва Анқара ўртасидаги алоқаларни янада мустаҳкамлаш имконини беради”, – деб таъкидлайди Алмас Тоекин.

Бироқ, шерикликнинг мазмуни сиёсий ўхшашликлар билан чекланиб қолмайди. Бу ерда икки мамлакатнинг институционал ва геосиёсий роллари бир-бирини тўлдиради. Туркия минтақавий ҳукмрон сифатида кенг қамровли ташқи сиёсат юритса, Қозоғистон Марказий Осиёдаги барқарорлик ва мувозанатни сақловчи асосий марказлардан бири сифатида шаклланган. Бу фарқлар рақобат эмас, аксинча шерикликнинг мустаҳкамлигини ошириб, глобал беқарорлик шароитида мослаша оладиган барқарор моделни шакллантиради.

Бир-бирини тўлдириш механизмлари кўп томонлама ҳамкорликнинг институционал доираси билан мустаҳкамланади. Улар орасида Туркий Давлатлар Ташкилоти (ТДТ) алоҳида ўрин тутади. Сўнгги йилларда ташкилот маданий-гуманитар платформа доирасидан чиқиб, иқтисодий ва транспорт-логистика йўналишларини мувофиқлаштирувчи ҳақиқий сиёсий ва иқтисодий платформага айланди. Ушбу тузилманинг Қозоғистон ва Туркия асосий ҳаракатлантирувчи давлатлар сифатида олдинги қаторида туради. Умумий тамойиллар ва институционал механизмларнинг уйғунлиги нафақат икки томонлама муносабатларнинг барқарорлигини оширади, балки уларнинг халқаро миқёсдаги аҳамиятини ҳам мустаҳкамлайди.

«15 майда Туркистонда Туркий давлатлар ташкилоти раҳбарлари кенгашининг норасмий саммити бўлиб ўтади. Бу йилги учрашувнинг асосий мавзуси — сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш. Бу йўналишнинг кун тартибига чиқиши тасодифий эмас, деб ҳисоблаймиз. Чунки жаҳон иқтисодиёти, сиёсат ва хавфсизлик тизими ҳозир технологик трансформация босқичини бошдан кечирмоқда. Бундай шароитда туркий давлатлар ҳам умумий рақамли маконни шакллантиришга манфаатдор эканини кўрсатди», — дея таъкидлайди эксперт.

Ушбу жараёнларнинг барчаси икки мамлакатнинг жаҳон миқёсидаги ролини аста-секин белгилаб бермоқда. Буни айниқса Анталия дипломатия форуми яққол намоён этди. Анъанавий тарзда глобал мулоқот майдони саналадиган ушбу платформа 2026 йилда Қозоғистон ва Туркиянинг халқаро жараёнлардаги таъсирини кўрсатувчи муҳим сиёсий маконга айланди.

Иқтисодий суръатлар

Жорий йилнинг январь-февраль ойларида Қозоғистон ва Туркия ўртасидаги савдо айланмаси 1,127 миллиард долларни ташкил этди, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 44,9 фоизга кўп. Бу кўрсаткич икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий алоқалар сезиларли даражада мустаҳкамланганини ва савдо янги суръатларга эришганини кўрсатади.

Умумий ўсишнинг асосий омили Қозоғистон экспортининг сезиларли даражада ошиши бўлди. Икки ой ичида мамлакатимизнинг Туркияга экспорти 66,1 фоизга ўсди ва 916,4 миллион долларга етди, бу Қозоғистон олдинги даврларга қараганда қўшни бозорга анча кўп маҳсулот экспорт қила бошлаганини англатади.

Агар экспорт таркибига чуқурроқ назар ташласак, унинг асосий қисми анъанавий равишда хомашё ва металлургия маҳсулотларига тегишли эканлигини кўришимиз мумкин. Хусусан, мис ва мис катодлари экспорти 2,3 бараварга ўсиб, 515,7 миллион долларга етди. Шу билан бирга, хом нефть етказиб бериш 31,7 фоизга ўсиб, 314,5 миллион долларни ташкил этди. Бундан ташқари, қайта ишланмаган алюминий 22,4 миллион доллар ва рух 20 миллион доллар миқдорида экспорт қилинди.

Ушбу маълумотлар Қозоғистон асосан Туркия бозорига саноат хомашёси етказиб берувчиси бўлиб қолишини кўрсатади. Шу билан бирга, экспорт таркиби динамикаси ўзгарган соҳалар ҳам мавжуд. Масалан, нефть маҳсулотлари 80,7 фоизга, пахта толаси 92,6 фоизга, пропилен полимерлари 84,5 фоизга, кўмир 44,2 фоизга ва табиий газ 58,2 фоизга камайди.

Аксинча, Туркиядан Қозоғистонга импорт ҳажми 6,7 фоизга камайиб, 210,8 миллион долларни ташкил этди. Бу ерда ҳам алоҳида тармоқларда ўсиш кузатилмоқда. Хусусан, дори-дармонлар ҳажми 26 фоизга, шоколад маҳсулотлари 2,3 бараварга, кунгабоқар уруғлари 31,7 фоизга ва электр генераторлари 3,6 бараварга ошди. Саноат машиналари ва ускуналарига талаб ҳам ошди.

Умуман олганда, жорий йил бошида Қозоғистон ва Туркия ўртасидаги савдо алоқаларида тикланишнинг аниқ тенденцияси кузатилди. Қозоғистон экспортининг тез ўсиши натижасида савдо баланси мамлакатимиз фойдасига шаклланди. Импорт таркиби эса озиқ-овқат, фармацевтика ва саноат ускуналарига барқарор талабни белгилайди. Бу, ўз навбатида, икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий шериклик аста-секин чуқурлашиб ва ​​таркибий жиҳатдан ривожланиб бораётганидан далолат беради.

Инвестиция муҳитини шакллантириш

Савдо ҳажмининг ўсиши икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий алоқаларнинг мустаҳкамланганидан далолат беради ва инвестиция йўналишидаги динамика қуйидагича: 2025 йил январь-сентябрь ойларида Туркиянинг Қозоғистонга инвестициялари 191 миллион АҚШ долларини ташкил этди, бу 2,3 ​​бараварга камайган. Қозоғистоннинг Туркия иқтисодиётига инвестициялари тахминан 1 миллиард долларни ташкил этди, бу 31,7 бараварга ошган. Шу билан бирга, турк капитали иштирокидаги компаниялар сони камайди, бу маълумотларга кўра йил бошида тахминан 3,7 мингни ташкил этган бўлиб, 7,5% га камайган.

Бу кўрсаткичлар инвестиция муносабатлари тузилмаси ўзгараётганидан, яъни турк бизнесининг анъанавий фаолияти, айниқса қурилиш соҳасида, аста-секин заифлашиб бораётганидан ва капитал ҳаракатининг янги йўналишлари унинг ўрнини эгаллаётганидан далолат беради.

Эксперт Алмас Тоекиннинг сўзларига кўра, бу жараён иқтисодий муносабатлар сиёсий декларациялар даражасидан чиқиб, аниқ лойиҳалар, инвестиция шерикликлари ва ўзаро манфаатли ҳамкорликка асослана бошлаганидан далолат беради.

«10 миллиард долларлик савдо мақсадига эришиш учун иқтисодиётни диверсификация қилиш, қайта ишлаш секторини ривожлантириш, саноат кооперациясини чуқурлаштириш ва логистика тўсиқларини камайтириш зарур», – деб таъкидлайди эксперт.

Бу вазифалар транспорт ва логистика соҳаси билан бевосита боғлиқ. Хусусан, “Ўрта йўлак” йўналиши бу борада муҳим стратегик бўғинга айланиб бормоқда.

«Ҳозирги вақтда транспорт ва логистика соҳаси икки томонлама ҳамкорликнинг энг тез ривожланаётган ва энг стратегик жиҳатдан муҳим соҳасига айланди. Иккала томон ҳам “Ўрта йўлак”нинг қувватини оширишга интилмоқда. Ушбу йўналиш Марказий Осиё, Жанубий Кавказ, Туркия ва Европа ўртасидаги “Шарқ-Ғарб” йўналишидаги асосий марказга айланиб бормоқда. Жаҳон банкининг маълумотларига кўра, 2030 йилга келиб ушбу йўналиш бўйлаб юк ташиш уч бараваргача ошиши ва транзит вақти қисқариши мумкин», – деб таъкидлади эксперт.