Келажак технологиялари: қозоғистонлик олимлар томонидан қандай янгиликлар кашф этилмоқда

INMET: Келажак батареялари ва АЭС технологияси

Маълумки, Nazarbayev Universityга асосланган INMET институти мамлакатдаги энг яхши инновацион лойиҳаларнинг уяси ҳисобланади. Бу ерда олимлар технологияни кенг кўламли ишлаб чиқаришга мослаштириш устида ишлаяптилар. Масалан, профессор Жумабай Бакенов электр транспорт воситалари учун литий-ион батареялар ишлаб чиқариш ва водород генераторларини ишлаб чиқиш бўйича муваффақиятли тадқиқотлар олиб боряпти.

Ҳозирда олимнинг бир нечта соҳаларда лойиҳалари бор. У бу лойиҳаларда водород ишлаб чиқариш, термоядровий энергия ва қайта тикланадиган энергия соҳаларида қўлланиладиган технологияларни таҳлил қиляпти.

Асосий ютуқ энергетика ва автомобилсозлик саноатида қўлланиладиган литий-ион батареяларни такомиллаштиришдир. Хусусан, янги ихтиро нефть қолдиқларидан тайёрланган замонавий батареяларда катта ютуқларга эришишга яқин.

“Бизнинг нефтимиз - “кислотали” нефть ҳисобланади, яъни у таркибида олтингугурт миқдори юқори. Ишлаб чиқариш жараёнида олтингугурт ҳавога чиқарилади ва атроф-муҳитга зарар етказади. Биз ушбу олтингугуртдан фойдаланган ҳолда янги батарея ишлаб чиқаришни бошладик. Бундай аккумулятор тижорат ҳамкасбига қараганда 10 баравар кўпроқ энергия сақлаши мумкин. Ҳозирда дунёнинг ҳеч бир мамлакатида бундай маҳсулот йўқ. Агар лойиҳа муваффақиятли якунланса, бу бозорда катта янгилик бўлади”, - деди олим.

Жумабай Бакенов келажакдаги атом электр станцияларида қўлланиладиган технологияларни ҳам такомиллаштириш ниятида.

“INMET институтида энергетикага ихтисослашган 5 та лаборатория ва 2 та марказ мавжуд. Энергетика лойиҳаларига сунъий интеллектни жорий этишни устувор вазифа сифатида таъкидламоқчиман. Биз энди атом электр станцияси учун зарур бўлган сунъий интеллект моделини ўрганишни бошладик”, — деди мутахассис.

Янги институт истиқболли материаллар ва энергия тизимлари соҳасидаги амалий тадқиқотларга устувор аҳамият беради. Улар орасида Қозоғистоннинг 2060 йилга келиб углерод нейтраллигига эришиш мақсадини қўллаб-қувватлаш режаси ҳам мавжуд.

Институт учта муҳим гуруҳни — олимлар, муҳандислар ва саноат ҳамкорларини бирлаштиради. Уларда ядро ва қайта тикланадиган энергия, экологик энергия тизимлари, энергия учун ўтказувчан материаллар ва рақамли энергия технологиялари каби соҳалар қамраб олинади.

“Янги материаллар ва энергия технологиялари энергетика, саноат, транспорт ва атроф-муҳит инфратузилмасини модернизация қилишнинг асосидир. Айнан шу соҳада мамлакатнинг технологик мустақиллиги шаклланади ва барқарор иқтисодий ўсиш учун пойдевор қўйилади. Шунинг учун ушбу институтнинг очилиши стратегик аҳамиятга эга”, — дея қўшимча қилди Жумабай Бакенов

Келажак хавфсизлиги

Хусусий секторда ҳам кўплаб янгиликлар мавжуд. Масалан, таниқли олим Бахтияр Солтабаев зарарли газларни эрта аниқлаш тизимини ўрганмоқда. У нафақат ўрганмоқда, балки уни кончилик, нефть ва газ кимёси ишлаб чиқариш корхоналарига ҳам жорий этяпти. Бугунги кунда сунъий интеллект ва янги авлод сенсорлари ёрдамида зарарли газларни аниқлаш устида ишлар олиб бориляпти. 

“Маълумки, 2 йил олдин Қарағандидаги “АрcелорМиттал Темиртау” металлургия заводида авария содир бўлган эди. Шундан сўнг, «Qarmet» АЖ жамоаси вакиллари билан бир нечта учрашувлар ўтказдик. Улар кончилик майдонларида газни аниқлаш учун сунъий интеллект ва сенсорларни жорий этишга қизиқиш билдирдилар. Улар метан ва водород газини аниқлаш учун сенсорларни сотиб олишга қизиқиш билдиряптилар. Бундан ташқари, "КазМунайГаз" АЖ ва ҳаво сифатини аниқлаш компаниялари ҳам сенсорлардан фойдаланишга қизиқиш билдиряпти”, - дейди Бахтияр Солтабаев.

Олим тадқиқот олиб боришга қатъий қарор қилган. У бу йўналишда 50 га яқин илмий мақола ёзган, улардан 23 таси халқаро маълумотлар базаларига киритилган.

Ўтган йили у ушбу тадқиқот учун "Йилнинг энг яхши тадқиқотчиси" унвонига сазовор бўлди. Ҳозирда у бир нечта давлат илмий лойиҳаларига раҳбарлик қилмоқда.

Келажакда у лабораторияда ишлаб чиқилган газ сенсорларини экспериментал даражада синаб кўришни режалаштирган. Унинг сўзларига кўра, фанга қизиқувчи ёшлар учун тизимли қўллаб-қувватлаш, юқори сифатли устозлик ва барқарор академик муҳит жуда муҳимдир.

Аутизмни даволаш мумкинми?

Илмий тадқиқотлар доираси фақат саноат билан чегараланиб қолмайди. Олим Анара Сандиғулова аутизм билан яшовчи болалар учун имкониятлар эшикларини очишга интилади. У — алоҳида эҳтиёжли болаларнинг ижтимоий ва коммуникатив кўникмаларини ривожлантиришга ёрдам берувчи робот терапияси методикасининг муаллифидир.

“Ижтимоий роботлар болага ўз кўникмаларини ривожлантиришга ёрдам бериши мумкин. Бундай технологиялар Европа ва АҚШда кенг қўлланилса-да, улар бизнинг мамлакатимизда ҳали такомиллаштирилмаган. Шунинг учун биз дунёда кенг қўлланиладиган робот ёрдамидаги терапия йўналишини жадал ривожлантирдик ва аутизмли болалар билан ишлашда ижтимоий роботларни жорий қилдик.

Лойиҳани амалга ошириш учун қозоқ ва рус тилларида болаларга мослаштирилган нутқ синтезини ишлаб чиқиш, робот терапияси методологиясини яратиш, шунингдек, маҳаллий маданий контекстни ҳисобга олиш зарур эди. Ижтимоий роботлар бола билан кўз алоқасини ўрнатиш, ибратли имо-ишораларни кўрсатиш ва тақлид қилиш кўникмаларини ривожлантириш имконини беради. Улар, шунингдек, боланинг хатти-ҳаракатларини, реакциясини ва ҳиссий ҳолатини реал вақт режимида таҳлил қилишлари мумкин”, - деб тушунтирди олим.

Анара Сандиғулова - "Болашақ" дастурини битирган. У Ирландиянинг Дублин шаҳридаги University College Dublin университетида таҳсил олган ва кейинчалик шу муассасада PhD даражасини олган. Академик таҳсил давомида у бир йил давомида University of California, Irvine университетида таҳсил олган. Бу тажриба унинг робототехникага илмий қизиқишини уйғотди.

“Диссертациямнинг асосий илмий вазифаси ижтимоий роботни боланинг хусусиятларига мослаштириш моделини яратиш эди. Бу, айниқса, болалар билан ишлашда жуда муҳимдир, чунки уларнинг хулқ-атвор реакциялари, иштирок даражаси ва когнитив қобилиятлари сезиларли даражада фарқ қилади.

Маълумотларни тўплаш жараёнида мен 400 дан ортиқ болалар ҳаракатларидан иборат кенг кўламли маълумотлар тўпламини яратдим. Хулқ-атвор нақшларини таҳлил қилиш учун мен машинани ўрганиш усулларидан ва кинематик ва интерактив хусусиятларга асосланган ёш ва жинс каби параметрларни таснифладим”, - дейди Анара Сандиғулова.

Ҳозирда "Қамқорлиқ" номи остида аутизмга чалинган болалар учун еттита марказ мавжуд бўлиб, улар ижтимоий роботлар билан ишлаш учун махсус офислар билан жиҳозланган.

Бугунги кунда бундай офислар Павлодар, Чимкент, Қостанай, Тараз, Талдиқўрғон, Ўскемен ва Ақтўбе шаҳарларида фаолият юритмоқда. Бу йил Ақтау, Қарағанди ва Туркистон шаҳарларида янги офислар очилиши режалаштирилган.

Қозоғистонда илмий тадқиқотларни ишлаб чиқариш ва таълим тизими билан уйғунлаштириш узоқ муддатли ривожланиш стратегиясининг ажралмас қисмидир. Янги технологияларни жорий этиш, илмий салоҳиятни ошириш ва малакали мутахассисларни тайёрлаш иқтисодиётни сифат жиҳатидан юқори даражага кўтариш имконини беради. Бу жараёнда, шубҳасиз, маҳаллий олимларнинг тажрибаси ва ташаббуслари муҳим роль ўйнайди.