Иккинчи Жаҳон уруши: Қозоғистон қонли фронтга қандай ҳисса қўшди

Фахрийга ҳурмат — элга ҳурмат

Қозоғистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлигининг маълумотларига кўра, бугунги кунда мамлакатда Иккинчи Жаҳон урушининг 58 нафар фахрийси яшайди. 2026 йил 1 апрель ҳолатига кўра, Ғалабага ҳисса қўшган бошқа одамлар сони 33 443 кишини ташкил этади.

Давлат фашизмни мағлуб этишга беқиёс ҳисса қўшган фуқароларга алоҳида ижтимоий ёрдам кўрсатади. Бу йил, Ғалаба кунида, уруш фахрийларининг ҳар бирига 5 миллион тенге миқдорида бир марталик тўлов берилди. Ғалабага ҳисса қўшган бошқа тоифадаги фуқароларга эса жами 3,3 миллиард тенгедан ортиқ маблағ ажратилди.

– Байрамона бир марталик пул ёрдамидан ташқари, айрим ҳудудларда санаторий-курортда даволаниш, ёқилғи, дори-дармонлар, озиқ-овқат пакетлари ва бошқа турдаги ёрдам кўрсатилади. Шунингдек, Улуғ Ватан уруши фахрийлари ва Улуғ Ватан урушидаги Ғалабага ҳисса қўшган бошқа шахслар ойлик пенсия оладилар. Ногиронлик ҳолатида уларга ногиронлик гуруҳига қараб ижтимоий нафақа тўланади, — дейилади вазирлик хабарида.

Вазирлик маълумотларига кўра, фахрийларга ҳар ой қўшимча махсус давлат нафақаси ҳам тўланади. Унинг миқдори 16 БҲМга етади, бу 2026 йилги ҳисоб бўйича 69 200 тенгени ташкил этади. Ушбу тўлов республика бюджети ҳисобидан амалга оширилади.

Шу ўринда шуни таъкидлаш керакки, Қозоғистон фахрийларни моддий қўллаб-қувватлаш даражаси бўйича бошқа давлатлар орасида етакчи ҳисобланади.

2026 йилга келиб Иккинчи жаҳон урушининг ҳар бир фахрийсига бир марталик ёрдам:

Қозоғистон — 5 миллион тенге

Ўзбекистон — 30 миллион сўм (тахминан 1,1 миллион тенге)

Беларусь — 5 минг (тахминан 715-825 минг тенге)

Россия Федерацияси — 10 минг рубль (тахминан 61 минг тенге). Бу мамлакат ҳудудий имтиёзларни ҳам тақдим этади. Масалан, Москва ва Москва вилоятида — 70 минг рублгача (тахминан 430 минг тенге).

Молиявий ёрдамдан ташқари, рўйхатдаги ҳар бир мамлакат анъанавий равишда байрамда ҳар бир фахрийни шарафлайди.

Бир асрлик умрини ортда қолдирган фахрий

Иккинчи жаҳон уруши 1939 йил 1 сентябрдан 1945 йил 2 сентябргача давом этди. Қонли урушда 60 дан ортиқ давлат иштирок этди ва миллионлаб одамлар ҳалок бўлди. Қозоғистон даштларидан кўплаб эркаклар фронтга бориб, Ватан учун ҳалок бўлишди. Баъзилари ғалаба билан уйга қайтди, бошқалари эса бегона юртда қаҳрамонларча ҳалок бўлди.

Вақт ўтиши билан уруш фахрийлари сони камайиб бормоқда. Бугунги кунда Ақмола вилоятининг Қосши шаҳрида Иккинчи жаҳон урушини ўз кўзи билан кўрган фақат битта фахрий яшайди. У Нурқасим Ажитаев.

Фахрий 1925 йил январь ойида Семей вилояти (ҳозирги Абай вилояти), Абрали тумани, Сариқамис қишлоғида туғилган. Бизнинг қаҳрамонимиз 1938 йилда Совет коллективлаштириш даврида ташкил этилган колхозда етти йиллик мактабда ўқиди.

1943 йил январь ойида, уруш авж олган пайтда, 18 ёшли Нурқасим Ажитаев армияга чақирилди. Дастлаб у Новосибирскдаги снайперлар махсус мактабида ўқиди ва ҳарбий тайёргарликдан ўтди. Ўқиш давомида у мерганлик маҳорати билан ажралиб турди. Синов пайтида у берилган учта ўқнинг учтасини ҳам қўлдан бой бермасдан отди. Ушбу маҳорати туфайли ёш аскар Москва яқинидаги жангга юборилди.

Кейинчалик, снайпер сифатида у маршал Родион Малиновский бошчилигидаги армия таркибида Керч шаҳрини озод қилиш жангларида қатнашган. Шунингдек, у Курск ёйидаги шиддатли жангларда жасорат кўрсатган ва Берлин учун ҳал қилувчи жангларда қатнашган. Қаҳрамон шунингдек, 293-ўқчи дивизияси таркибида Японияга қарши жанг қилган.

— Мен бормаган жой, чиқмаган тоғ қолмади. Биз жуда кўп азоб-уқубатларни кўрдик. Уларнинг барчасидан ўлмаганимдан ва ҳали ҳам тириклигимдан тавба қиламан. Менинг ягона тилагим — мамлакатимиз пойдевори бутунлигича қолиши, - дейди оқсоқол Нурқасим Ажитаев.

Жанг майдонида бир неча бор ўзини кўрсатган фахрийнинг меҳнати эътибордан четда қолмади. Кўкрагини тўлиқ қоплаган орден ва медаллар оловли йиллар гувоҳидир. Улар орасида фахрий учун энг қимматли мукофотлар 2-даражали Ватан уруши ордени, Совет Иттифоқи маршали Жуков номидаги медаль ва "Япония устидан қозонилган ғалаба учун" медалидир.

Юз ёшли фахрийнинг ҳозирда етти фарзандидан 10 та невараси ва 13 та чевараси бор. У рафиқаси билан болалар уйида танишган.

Уруш тарихига қисқача шарҳ

1941 йил 22 июнь, Германия армияси СССР ҳудудига ҳужум қилган кун, МДҲ давлатларининг расмий тарихида 4 йиллик уруш бошланган сана ҳисобланади. Қозоғистон ғалабани яқинлаштиришга катта ҳисса қўшди.

Қозоғистон Республикаси Президенти архивида ишлаган Владимир Шепелнинг сўзларига кўра, 1945 йил февраль ойига келиб, Қозоғистон уруш бошланганидан бери Қизил Армия ва саноат ишларига 1,5 миллион кишини сафарбар қилган. Улардан тахминан 1 миллион 161 минг киши армияга чақирилган.

Таниқли тарихчи Султан Хан Аққулининг сўзларига кўра, ўша пайтда Қозоғистоннинг умумий аҳолиси ҳатто 3 миллионга ҳам етмаган. Шунга қарамай, фронтга юборилганларнинг улуши жуда юқори бўлгани айтилади.

– 1941 йилда уруш бошланганда Қозоғистон аҳолиси тахминан 3 миллионга етганми ёки йўқми, билмаймиз. Ўша даврда Қозоғистондан 1,2 миллионга яқин одам урушга чақирилган. Улар орасида нафақат қозоқлар, балки Қозоғистонда яшовчи бошқа миллат вакиллари ҳам бор эди. Урушга кетганлардан атиги 600 мингга яқини уйга эсон-омон қайтган. Агар ўйлаб кўрсангиз, улар орасида кўплаб ёш йигитлар ва катталар бор эди. Менинг отам Аққул Иккинчи Жаҳон урушидан бир оёғи 15 сантиметрга қисқариб, ногирон бўлиб қайтди, — деди у.

Қозоғистон ҳарбий комиссариати жами 14 та милтиқ ва отлиқ дивизия, 7 та бригада, 1 та зенит полки, 12 та қурилиш ва 2 та мотор батальонини фронтга юборди.

Қозоғистоннинг ғалаба йўлида фронт ортига қўшган ҳиссаси

Уруш йилларида Қозоғистондаги ҳар бир оила қийин даврни бошдан кечирди. Мамлакат ёқилғи ва озиқ-овқат етишмасди, шунинг учун халқ очликдан қийналарди. Шунга қарамай, аҳоли барча ресурсларини фронтга бағишлади ва ғалаба учун тинимсиз меҳнат қилди.

Архив маълумотларига кўра, 1942 йил апрель ойи охирида фондга тахминан 8 минг тонна ғалла, 10 206 гектолитр сут, 233 центнер ёғ, 717 тонна сабзавот, 273 тонна пахта ва 8206 дона қўй териси ўтказилди. Бу — фақат бир ойлик кўрсаткич. Бундай ёрдам эса йил давомида давом этганини ҳисобга олсак, унинг умумий ҳажмини ҳисоблаш ҳам қийин.

Бундан ташқари, ҳар бир оила ўзининг чорва моллари ва қимматбаҳо буюмларини сотиб, фронт чизиғидаги фондга пул маблағларини қўшди. Уруш йилларида халқ мудофаа фондига 4 миллион рублдан ортиқ маблағ ўтказди. Ҳатто ҳар бир ҳудуд ўз еридан ташкил этилган дивизияга индивидуал ёрдам кўрсатди.

– Ўша пайтда Қозоғистонда ҳарбий техника ишлаб чиқарадиган йирик корхоналар йўқ эди. Мамлакатимиз асосан чорвачилик билан шуғулланиб, фронтга озиқ-овқат, гўшт, нон ва бошқа зарур маҳсулотларни жўнатарди. Қишда немис армияси рус совуқларига чидай олмади ва аскарларимиз иссиқ кийимлар билан таъминланди. Бу кийимларнинг аксарияти Қозоғистондан юбориларди. Қўй терисидан тикилган пальтолар ва иссиқ чарм этиклар фронтга етказиб берилди. Энг тўйимли озиқ-овқат ҳам Қозоғистондан юборилди. Кийим-кечак ҳам, озиқ-овқат ҳам қозоқ чорвачилиги томонидан ишлаб чиқарилган маҳсулотлардан тайёрланарди. Сариёғ ва гўшт фронтдаги аскарлар учун асосий озиқ-овқат эди, — деди Султан Хан Аққули.

Бундан ташқари, бу даврда Қизил Армияга техника ва транспорт воситалари ҳам юборилди. Хусусан, фронтга 13 130 та юк машинаси, 107 та махсус ва 825 та енгил автомобиль, 57 та мотоцикл, 1538 та трактор, 110 118 та от ва 10 260 та арава юборилди. Ўша пайтда бундай катта техника захираси бутун ривожланган мамлакатнинг салоҳиятига тенг эди.

Мамлакатнинг фронтга кўрсатган ёрдами ҳақидаги маълумотлар унинг кўламини кўрсатади. Лекин бу фақат расман қайд этилган маълумотлар...

Эвакуация ва саноатдаги ўзгаришлар

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Қозоғистон ҳудудида бир қатор мамлакатлардан одамларнинг оммавий эвакуацияси амалга оширилди. Тарихий маълумотларга кўра, урушнинг дастлабки ойларидан бошлаб Қозоғистонга қочқинлар кела бошлади.

Владимир Шепелнинг сўзларига кўра, 1942 йил январь ойида Қозоғистон ССРга 381 260 киши келган, улардан 291 355 нафари фронтдан, 6198 нафари Ленинграддан ва 14 518 нафари Москвадан. Улар ўша пайтда ҳар бир вилоятда колхоз ва совхозларга бўлинган эди.

Сталин сиёсатига мувофиқ, шиддатли фронт қизиб кетганда, этник озчиликлар Қозоғистон ҳудудига мажбуран кўчирилди. Депортациялар орасида Грузия, Озарбайжон, Арманистон, Украина ва Кавказ минтақалари аҳолиси, шунингдек, Вольга ва Волга-Урал минтақаларининг немис аҳолиси ҳам бор эди. 1937-1944 йиллар оралиғида эвакуация қилинганларни қўшиб ҳисоблаганда, Қозоғистонда бошқа этник гуруҳларнинг тахминан 1 миллион 740 минг вакили жойлашди.

Тарихчи Султан Хан Аққуулининг айтишича, бу шунчаки кўчириш эмас, балки сиёсий сабаб бўлган.

– Узоқ Шарқдаги корейслар нима учун эвакуация қилинганини биласизми? Совет Иттифоқи ва Япония уруш ҳолатида эди. Корейслар Японияни қўллаб-қувватлаши мумкинлигидан хавотир бор эди. Шунинг учун улар Қозоғистонга жойлаштирилди. Кавказ халқлари ҳам кўп қийинчиликларни бошдан кечирдилар. Улар Германияни қўллаб-қувватлаши мумкинлигидан қўрқишди. Шунинг учун улар Қозоғистон ҳудудига сургун қилинди. Волга-Урал бўйидаги немис автономиясида яшовчи немис аҳолиси ҳам Германияни қўллаб-қувватлаши мумкинлигидан шубҳаланиб, Қозоғистондаги қишлоқларга эвакуация қилинди, — деди у.

Уруш йилларида нафақат аҳоли, балки саноат корхоналари ҳам Қозоғистонга оммавий равишда эвакуация қилинди. Республика ҳудудига 140 дан ортиқ фабрика ва фабрикалар аста-секин кўчирилди. Бу ташкилотларнинг аксарияти дастлаб Алматида жойлашган эди. Корхоналар асосан фронт учун маҳсулотлар ишлаб чиқарган. Масалан, Харьковдан Алматига келган экспериментал оптика устахонаси дурбин ишлаб чиқарган, 242-сонли завод (Харьков - Алмати) ҳарбий самолётларни таъмирлаган ва ҳоказо.

– Қозоғистонга келган корхоналар урушдан кейин ўз мамлакатларига қайтишган. Ўша пайтда қанча корхона келиб-кетганини ўрганишга ҳожат йўқ. Бу қозоқ халқига фойда келтирмади. Ҳамма нарса фақат ўша даҳшатли уруш учун хизмат қилди. Ўша даврда фронтга отилган ҳар ўнта ўқнинг тўққизтаси қозоқ даштидан келгани билан мақтанишга ҳожат йўқ, — деди у.

Қозоқ қаҳрамонлари

Бизнинг ғалаба йўлида ҳаётларини хавф остига қўйган ва қўлларида қурол билан душман билан жанг қилган кўплаб аждодларимиз бор. Бауржан Момишули, Султан Баймағамбетов, Раҳимжан Қошқарбаев, Нуркен Абдиров каби бу қаҳрамонларнинг ҳар бирининг жасорати ва кураши китобни тўлдирадиган тарихдир.

Қаҳрамонларимиз нафақат ўз ватанларини ҳимоя қилишди, балки Москва чеккасида фидойилик билан жанг қилишди, кўкракларини ўқларга тутишди, Ватан озодлиги учун курашишди. Улар ўзларининг мерганлик маҳорати билан душманни орқага қайтариб, жанг майдонида жасоратнинг ажойиб намунасини кўрсатишди. Қозоқ аскарлари орасида юзлаб душман аскарларини якка ўзи йўқ қилган кўплаб мерганлар бор эди.

– Кўплаб аскарларимиз ўзларининг мерганлик маҳорати билан жанг майдонидаги ғалабага ҳисса қўшдилар. Қозоқ халқи азалдан мерган ва овчил халқ бўлган. Улар кенг даштларда компас ёки бошқа асбобларсиз йўл топишлари мумкин эди ва ҳайвонларни изларидан таний олишарди. Уларнинг кўзлари ўткир эди. Аниқ эсимда йўқ, лекин Қозоғистон даштига немис ёки америкалик сайёҳ келгани айтилади. У икки қишлоқ аҳолиси билан саёҳат қилаётган эди. Шу пайт бир қозоқ тўсатдан: "Нариги томондан иккита от келяпти", деди. Саёҳатчи атрофда ҳеч қандай товуш ёки белги йўқлигини айтди ва унга ишонмади. Улар тўхтаб, тушлик қилишаётганида, бир мунча вақт ўтгач, отларнинг тарақлаши эшитила бошлади. Кейинчалик, ҳақиқатан ҳам иккита от келаётгани сезилди. Кейин саёҳатчи қозоқ халқининг ҳушёрлигидан ҳайратда қолди. Кенг даштда куну тун яшаб, қозоқ халқи йўлидан адашмади, — деди Султан Хан Аққули.

Иккинчи жаҳон уруши пайтида кўплаб тақдирлар тўқнаш келди. Унинг фойдаси ва зарари, фронтга юборилган ёрдам ва қўллаб-қувватлаш ҳақида узоқ вақт гаплашишимиз мумкин. Бироқ, энг муҳими, Ғалаба йўлида жонини фидо қилган қозоқ қаҳрамонларининг жасоратидир. Бугун мамлакатимиз ўтмишни улуғлаши эмас, балки уруш йилларининг асл тарихини миллий манфаатлар нуқтаи назаридан қайта кўриб чиқиши керак.