Иккинчи нафас: нима учун пенсионерлар ишлашни танлайдилар

Пенсионерларнинг иқтисодиётдаги улуши ортиб бормоқда

Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, 2026 йил бошига келиб, 65 ёшдан ошган фуқаролар сони 1 миллион 975 минг кишига етди, бу мамлакат аҳолисининг 9,6 фоизини ташкил қилади.

Бу тенденция меҳнат бозорига ҳам бевосита таъсир кўрсатади. Сўнгги йилларда кекса фуқароларнинг меҳнат бозоридаги иштироки сезиларли даражада ошди ва янги ижтимоий-иқтисодий ҳодисага айланди.

Статистик маълумотларга кўра, сўнгги икки йил ичида пенсия ёшидан ошган ишчилар сони тахминан бир ярим баравар ошди. Бу ўзгариш пенсионерлар меҳнат бозоридан ажратилмаганлигини, аксинча, унинг бир қисмига айланаётганлигини кўрсатади.

Масалан, 2024 йил сентябрь ойидаги маълумотларга кўра, иқтисодиётда 298,5 минг нафар пенсионер ишлаган. Бу 2022 йилга нисбатан 92,7 минг кишига кўп ёки 45,1% га ўсишдир.

Пенсионерлар қайси соҳаларда фаол?

Меҳнат бозоридаги ўзгаришлар миқдорий ўсиш билан чекланиб қолмай, балки янги сифат жиҳатидан ҳам ўзгариб бормоқда. Агар соҳа тузилмасига назар ташласак, ишлайдиган пенсионерларнинг аксарияти қишлоқ хўжалигида - 119 минг киши ёки умумий соннинг 39,9% ни ташкил қилади. Ушбу соҳа ҳали ҳам кекса фуқаролар учун асосий иш йўналиши бўлиб қолмоқда. Кейинги ўринларда савдо ва ижтимоий хизматлар соҳаси турибди: ҳар бешинчи пенсионер савдо соҳасида ишлайди, 16,2% эса таълим ва соғлиқни сақлаш соҳасида ишлашда давом этмоқда.

Бироқ, сўнгги уч йилдаги динамикага назар ташласак, бу тузилманинг ўзи аста-секин ўзгариб бораётганини кўришимиз мумкин. Барча соҳаларда умумий бандлик ошган бўлса-да, ўсиш суръати нотекис. Масалан, қурилиш, давлат бошқаруви ва молия соҳаларида ишлайдиган пенсионерлар сони уч баравар, транспорт, логистика, савдо ва ижтимоий соҳаларда эса икки баравар кўпайди.

Бу тенденция меҳнат бозорида янги кўрсаткични шакллантирмоқда. Пенсионерлар энди нафақат бир ёки иккита соҳада, балки иқтисодиётнинг кенг кўламида фаоллашмоқдалар. Ёш таркиби ҳам диққатга сазовордир. Ишлаётган пенсионерларнинг асосий қисмини эндигина нафақага чиққан, аммо 65 ёшгача бўлган фуқаролар ташкил этади. 85 ёшдан ошганларнинг улуши эса жуда кичик бўлса-да, 2023 йилда Қозоғистонда шу ёшда ишлашни давом эттирган 700 нафардан ортиқ одам рўйхатга олинган.

Шу билан бирга, хизмат кўрсатиш соҳасида кекса ёшдаги одамлар улушининг ортиши айниқса сезиларли. Бу ҳолат шуни кўрсатадики, баъзи пенсионерлар меҳнат бозорида ўзларининг касбий малакаларига мос келмайдиган, кўпинча жисмоний ёки паст малакали меҳнатни талаб қиладиган ишларга жалб қилинмоқда.

Меҳнат қонунчилиги қандай тартибга солинади?

Ижтимоий Кодекснинг 99-моддасига кўра, пенсия ёшига етган фуқаролар, ҳатто расман ишчи кучига киритилмаган бўлсалар ҳам, мустақил равишда иш топиш ҳуқуқига эга. Бундан ташқари, бандлик органлари уларнинг бандлигини махсус мониторинг қилмайди, чунки ушбу тоифадаги ҳисоб-китоблар фақат пенсия бадаллари асосида амалга оширилади.

Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлигининг маълумотларига кўра, иш берувчилар пенсионерлар билан меҳнат шартномаларини уларнинг касбий малакаси ва меҳнат қобилияти сақланиб қолган тақдирда муддатсиз узайтириш ҳуқуқига эга. Шунинг учун амалдаги қонунчилик пенсия ёшига етгандан кейин ишлашни тақиқламайди.

– Шу муносабат билан, 2017 йилда Қозоғистон аҳолиси қариб бораётган мамлакатлар гуруҳига кирди. Бу тенденция давлат сиёсатининг янги йўналишини белгилаб берди. 2021 йилда 2025 йилгача бўлган давр учун "Фаол узоқ умр" дастури тасдиқланди, унинг асосий мақсади кекса фуқароларни жамоат ҳаётига фаол жалб қилиш эди. Дастур доирасида режалаштирилган барча тадбирлар амалга оширилди. Ҳозирда мамлакатда 134 та фаол узоқ умр кўриш марказлари фаолият юритмоқда, — дейилади вазирлик хабарида.

"Кумуш ёш" — тажрибани иш билан уйғунлаштирган лойиҳа

Меҳнат бозорида пенсионерлар махсус давлат дастурлари орқали қўллаб-қувватланади. Улардан бири — пенсия ёшига яқинлашиб келаётган фуқароларни иш билан таъминлашга қаратилган "Кумуш ёш" лойиҳаси.

Дастур нафақат уларни барқарор даромад билан таъминлашга, балки меҳнат бозорида тажрибали мутахассисларнинг салоҳиятини сақлаб қолишга ҳам қаратилган, яъни лойиҳа бир томондан фуқароларни қўллаб-қувватласа, иккинчи томондан иш берувчилар учун самарали воситага айланади.

Дастурнинг асосий хусусияти шундаки, давлат иш ҳақининг бир қисмини субсидиялаш орқали иш берувчига тушадиган юкни камайтиради. Хусусан, биринчи йилда иш ҳақининг 70% гача, иккинчи йилда 65% гача ва учинчи йилда 60% гача давлат томонидан қопланади.

Муҳими, унинг миқдори 30 БҲМдан ошмайди. Бироқ, бу миқдор иштирокчининг тўлиқ иш ҳақи эмас, балки фақат давлат қоплайдиган қисм эканлигини ҳисобга олиш керак. Иш берувчи иш ҳақининг қолган қисмини ўз маблағлари ҳисобидан тўлайди.

Дастур иштирокчилари ўртача ойига 100 000 тенгедан 200 000 тенгегача пул ишлайдилар. Иш ҳақи ҳудуд, соҳа ва муайян лавозимга қараб ўзгаради.

Дастур бутун мамлакат бўйлаб амалга оширилади. Бироқ, баъзи ҳудудларда у фаолроқ. Энг кўп иштирокчилар Алмати, Жамбил, Жетису, Ақтўбе ва Қарағанди вилоятларида рўйхатга олинган.

Жамоатчилик фикри ва хорижий тажриба

Меҳнат бозорида пенсионерларнинг роли ҳақидаги қараш фақат ички вазият билан чекланиб қолмайди. Муаммо халқаро тажрибага нисбатан бошқача тус олади.

Социология фанлари номзоди, профессор Рамазон Сатторулининг сўзларига кўра, Қозоғистондаги вазият хорижий тажрибадан сезиларли даражада фарқ қилади.

— Чет элдаги пенсионерлар ишлашга қизиқишмайди. Чунки уларнинг жамғармалари бор ва бўш вақтларидан самарали фойдаланадилар. Улар кўпинча саёҳат қилишади ва кўнгилли бўлишади, — дейди у.

Қозоғистонда вазият бошқача. Бу ерда кўплаб пенсионерлар қўшимча даромад олишга ёки меҳнат бозорида умрбод тажрибаларидан фойдаланишга интилишади. Бу меҳнатга бўлган эҳтиёж ва ижтимоий ролни сақлаб қолиш билан боғлиқ.

Эксперт шунингдек, иш берувчиларнинг муносабатида ҳали ҳам маълум стереотиплар мавжудлигини таъкидлайди.

– Афсуски, жамиятда стереотиплар ҳали ҳам кучли. Жисмоний чидамлилик ва тез ҳаракатланишни талаб қиладиган соҳаларда пенсионерларга талаб катта эмас. Бироқ, таълим, консалтинг, фан ва хизмат кўрсатиш соҳаларида 60 ёшдан ошган тажрибали мутахассис ҳақиқий топилмага айланиши мумкин, — дейди социолог.

Психологик омил

Шуни ҳам ҳисобга олиш керакки, ижтимоий ўзгариш пенсионерларнинг психологик ҳолатига бевосита таъсир қилади. Бу давр инсон ҳаётида муҳим ўтиш даври ҳисобланади, чунки ишнинг тугаши кундалик турмуш тарзини ўзгартиради.

Клиник психолог Еркежан Муратқизининг сўзларига кўра, нафақага чиқиш инсоннинг ички ҳолатига сезиларли таъсир кўрсатади.

– Бу давр, айниқса, фарзандлари узоқда яшайдиган ёки набиралари бўлмаган одамлар, шунингдек, шахсий ҳаёти ривожланмаганлар учун қийин. Чунки инсон кўп йиллар давомида ўз кучини ишга йўналтиришни ўрганиб келади. Нафақага чиққанидан кейин у ўзини аввалгидек керакли ҳис қилмаслиги мумкин, — дейди психолог.

Экспертнинг сўзларига кўра, мослашиш даражаси инсоннинг турмуш тарзига боғлиқ. Хобби ва қизиқишлари бўлган одамлар бу даврни осонроқ бошдан кечиришади. Бу вақтда ижтимоий қўллаб-қувватлаш муҳим рол ўйнайди. Яқинлари билан мулоқот ва янги муҳит инсоннинг мослашишига ёрдам беради.

Ҳозирги вазиятда бу жараён янада мураккаблашди. Чунки жамият ва технологиялар тез ўзгариб бормоқда.

— Замонавий даврда инсон кўп қиррали бўлиши керак. Пенсионерлар учун эса бу осон эмас, чунки улар барқарорликка ўрганиб қолган. Агар илгари ҳамма нарса маълум бўлган бўлса, ҳозир дунё тез ўзгармоқда. Шунинг учун интернет ва янги технологияларни ўзлаштириш керак. Бу борада пенсионерлар учун марказларнинг роли муҳим. У ерда улар янги кўникмаларни ўрганишлари ва фаол бўлиб қолишлари мумкин, — дейди эксперт.

Янги муҳит: ривожланиш, фаолият ва қўллаб-қувватлаш

Ушбу йўналишдаги давлат сиёсатининг аниқ кўринишларидан бири мамлакатда фаолият юритаётган фаол узоқ умр кўриш марказларидир.

Бугунги кунда бундай марказларда пенсионерлар учун спорт ва дам олиш клублари, тил ва компьютер саводхонлиги курслари, ҳиссий енгиллик учун сенсор хонаси ва физиотерапия дам олиш хоналари мавжуд. Бундан ташқари, ҳуқуқий ва молиявий саводхонлик бўйича маърузалар ўтказилмоқда ва ижодий фаолият учун кенг имкониятлар яратилмоқда.

– Бугунги кунда пойтахтда 20 мингдан ортиқ пенсионерлар марказ хизматларидан мунтазам равишда фойдаланадилар. Йил бошидан бери 1682 нафар пенсионер марказда рўйхатдан ўтиб, хизматларни олишни бошладилар, — дейилади марказнинг жавобида.

Марказдаги фаолият тузилмасида аниқ тенденция кузатилмоқда. Энг фаол иштирокчилар аёл пенсионерлардир. Ҳунармандчилик ва ижодий соҳаларга айниқса қизиқиш юқори. Масалан, 371 киши меҳнат терапиясида, 104 киши тикувчиликда ва 122 киши бадиий терапияда иштирок этди.

Ҳозирда фаол узоқ умр кўриш марказлари ишининг натижалари умид бахш этади. Иштирокчилар халқаро танловларда иштирок этадилар ва совринли ўринларни қўлга киритадилар. Масалан, “Алмати бувижонлари” жамоаси Италиядаги Мода ҳафталигида Қозоғистон шарафини ҳимоя қилди ва Туркия ва Қирғизистонда этнофестивалларда ғолиб чиқди.

Пенсия ёши — бу янги имкониятлар даври

Пенсиядан кейинги ҳаёт кўпинча фаолликнинг пасайиши билан боғлиқ. Бироқ, бугунги жамият бу тушунчани ўзгартирмоқда. Ҳақиқий инсонларнинг ҳаёт йўли буни исботлайди. Улардан бири Кенжеболат Бапишевдир.

У 71 ёшда. У 30 йилдан ортиқ вақтини таълим ва ижтимоий соҳани ривожлантиришга бағишлаган. Тажрибали мутахассис ўз фаолиятини қишлоқ мактабида физика ўқитувчиси сифатида бошлаган.

– Мен касбим бўйича физика ўқитувчисиман. Университетни тугатгандан сўнг, Ақмола вилоятининг (ўша пайтдаги Целиноград вилояти) Ақкўл туманидаги Ивановка мактабида ишга жойлашдим. Таълим ва тарбия бўйича ўринбосар, ўрта мактаб директори бўлиб ишладим. Кейинчалик Астанадаги қариялар ва ногиронлар учун ихтисослашган тиббий-ижтимоий муассасани бошқардим, — дейди у.

Вақт ўтиши билан у бошқарув тажрибасини ижтимоий иш билан уйғунлаштирди, турли муассасаларда масъул лавозимларда ишлади. Бу йўл уни ҳозирги лавозимига олиб келди.

– 2019 йилда мен Травматология институтида ишладим. Бойқўнғир тумани фахрийлар кенгаши раиси бўлдим. Кейинчалик нафақага чиқдим. Ҳозирда Астана шаҳридаги Сариарқа туманидаги ижтимоий хизмат кўрсатиш марказини бошқараман. Биз пенсионерларнинг ижтимоийлашувига эътибор қаратмоқдамиз. Бу ҳам қўшимча даромад, ҳам уларни жамиятдан узоқлаштирмайди, — дейди пенсионер.

Фаол турмуш тарзи нафақага чиққанидан кейин ҳам давом этиши мумкинлигини кўрсатадиган яна бир мисол — Алматида яшовчи Маржан Жақипова. У 69 ёшда. Павлодар вилоятида туғилган у — беш фарзанднинг онаси. У бутун умри давомида ижодга яқин бўлган ва санъатга иштиёқ билан улғайган. Нафақага чиққанидан кейин у янги касбни эгаллади ва рақамли маконда ўз ўрнини топди. Бугунги кунда пенсионер мобилография билан шуғулланади ва ижтимоий тармоқларда фаол контент яратувчиси сифатида танилган.

— Невараларим менга TikTokни кўрсатганларида, мен бу ўзимни янгича намоён этишнинг янги усули эканлигини англадим, — дейди у.

Фарзандлари унга совға қилган смартфон унинг ҳаётида янги босқичнинг бошланишини белгилаб берди. У видео монтаж қилишни ўрганди ва ижтимоий тармоқларда мунтазам контент нашр эта бошлади. Энди унинг TikTokдаги видеолари кенг тарқалган ва аудиторияга эга бўлди. Пенсионер нафақат ҳаваскор бўлиб қолди, балки профессионал лойиҳаларда ҳам иштирок этди. У реклама роликларида рол ўйнади ва YouTube подкастлари учун интервьюлар берди.

— Мен тенгдошларим янги дунёдан қўрқмасликларини, ёшлардан ёрдам сўрашларини, уни излашларини истайман. Имкониятлар дунёси чексиздир, — дейди у.

Кўриб турганимиздек, Қозоғистондаги пенсионерларнинг қиёфаси ўзгармоқда. Улар энди шунчаки ижтимоий ёрдамга муҳтож гуруҳ эмас, балки меҳнат бозори, жамият ва рақамли маконда фаол иштирокчиларга айланмоқда.