Глютенсиз диета: целиакия қандай касаллик?
ASTANA. Kazinform - Қозоғистонда камдан-кам ҳолларда целиакия касаллиги ташхис қилинади ва беморлар умр бўйи глютенсиз (клейковинасиз) қатъий диетага риоя қилишга мажбур. Кечиктирилган ташхис, қиммат маҳсулотлар беморларнинг ҳаёт сифатига бевосита таъсир қилади. Целиакия касаллиги билан яшаш қанчалик қийин? Kazinform мухбири ушбу масалани ўрганди.
Целиакия - касаллиги аутоиммун сурункали касалликдир. Ушбу касаллик натижасида инсон организми глютенни (буғдой, арпа, баъзан жўхорида учрайди) қабул қила олмайди. Дунёда касалликнинг тарқалиши жуда юқори: АҚШ ва Канадада 3 миллионга яқин одам, Хитойда эса 10 миллиондан ортиқ одам шу дард билан касалланган. Дунё бўйлаб аҳолининг 1 фоизи ушбу касалликдан азият чекмоқда.
Бу касаллик Ғарб мамлакатларида 250 минг кишидан бирида учрайди, Қозоғистонда эса 100 минг кишидан бирида учрайди.
Касалликнинг пайдо бўлишига нима сабаб бўлади?
Целиакия касаллиги кўпинча туғма ҳисобланади. Бироқ, ташқи омиллар ҳам қўзғатувчи сифатида ҳаракат қилиши мумкин. Бу ҳақда гастроэнтеролог-гепатолог, олий тоифали шифокор Мира Изенова айтди.
“Целиакия касаллиги ривожланиши учун боланинг танасида унга мойил бўлган ген бўлиши керак. Лекин бу етарли эмас. Триггер ролини кўпинча диета ўйнайди. Мисол учун, болага 6 ойгача бўлган глютенни ўз ичига олган овқатлар бериш хавфлидир. Қўшимча овқатларни киритишда жуда эҳтиёт бўлиш керак. Биринчи бўтқалар гуруч, маккажўхори, гречка каби глютенсиз маҳсулотлардан тайёрланиши керак”, - дейди шифокор Мира Изенова.
Мутахассиснинг фикрига кўра, глютенни жуда кеч, 8 ойдан кейин киритиш ҳам касалликнинг ривожланишига сабаб бўлиши мумкин. Шунинг учун, энг мақбул вақт - 6 ойлик давр.
Целиакия касаллигининг энг қийин томони унинг белгиларининг хилма-хиллигидир. Кўп ҳолларда у бошқа касалликларга ўхшаш аломатлар билан ўзини намоён қилади. Бу ташхис қўйишни қийинлаштиради.
“Целиакия касаллиги баъзида бепуштлик, темир танқислиги, камқонлик ва ўсишнинг кечикиши каби муаммолар билан намоён бўлади. Мисол учун, бир бемор бир неча йил давомида гинеколог томонидан бепуштлик бўйича даволанган ва кейин унга целиакия касаллиги ташхиси қўйилган. Яна бир ҳолат - 12 ёшли қиз, икки йил давомида темир танқислигидан даволанган. Унинг гемоглобин даражаси ошмади. Целиакия касаллиги фақат гематолог уни гастроэнтерологга юборганидан кейин аниқланган. Бундай ҳолда, анемия касалликнинг ягона белгиси эди. Бундай ташхис кўпинча фақат Астана ва Алмати шаҳарларида тасдиқланади”, - дейди Мира Изенова.
Мутахассиснинг фикрига кўра, фақат малакали гастроэнтеролог, эндокринолог, педиатр ёки умумий амалиёт шифокори махсус текширувлар асосида ташхис қўйиши мумкин.
Ташхисдан кейинги ҳаёт
Алматилик Амина Байбосинова 2017 йилда целиакия касаллигига чалинган ва энди у умрининг охиригача глютенсиз диетани истеъмол қилишга мажбур. Бироқ, Амина каби беморлар учун тўғри овқат топиш қийин. Чунки мамлакатда глютенсиз озиқ-овқат ишлаб чиқариш ривожланмаган.
“Дастлаб менга гастрит ташхиси қўйилган эди. Мен вазн йўқотдим ва бошим оғриб юрди. Кейин Сингапурга бориб, текширувдан ўтганимда, менга целиакия касаллиги ташхиси қўйилди. Мамлакатга қайтиб келганимдан сўнг, дўконга бордим ва глютенсиз маҳсулотлар камлигини ва уларнинг нархи жуда юқори эканлигини пайқадим. Масалан, оддий макарон дўконларда 600-700 тенге, глютенсиз варианти эса 4000 тенге туради. Шу муносабат билан биз каби беморлар ва фарзандларида шундай ташхис қўйилган ота-оналар «CELIAC KZ» жамоат бирлашмасига аъзо бўлдилар. Мақсад – бу масалани жамоатчилик даражасига кўтариш”, – дейди Амина Байбўсинова.
Унга кўра, ҳозирда целиакия касаллиги аниқланган болаларга 5 йилга ногиронлик мақоми берилади. Бироқ, 18 ёшга тўлганда, улар рўйхатдан чиқарилади. Клейковина бўлмаган маҳсулотларни харид қилиш учун эса маҳаллий бюджетдан маблағ ажратилади. Бироқ бу ёрдам фақат Алмати, Астана, Чимкент шаҳарлари, Абай, Алмати ва Жетису вилоятлари билан чекланган. Вояга етганлар бу ёрдамни фақат Алмати ва Астанада олишлари мумкин. Бошқа ҳудудларда у фақат болаларга берилади.
“Касалликка қарши кенг қамровли кураш олиб бориш керак”
Целиакия касаллигига қарши кураш фақат тиббий тизим билан чекланмаслиги керак. «CELIAC KZ» жамоат бирлашмаси раиси Динара Бейсембекованинг фикрича, қонунчилик ва бозор даражасида ҳам комплекс чора-тадбирлар зарур.
“Биринчидан, маҳаллий маҳсулотлар учун глютен мавжудлигини аниқ кўрсатадиган маркалаш тизимини жорий қилиш керак. Бошқа мамлакатларда бўлгани каби, чизилган бошоқ белгиси ёки "gluten free" ёзуви бўлиши керак. Бу истеъмолчига аниқ маълумот беради.
Иккинчидан, умумий овқатланиш корхоналари менюсида чинакам глютенсиз таомлар бўлиши керак.
Учинчидан, глютен миқдорини аниқлайдиган лаборатория очиш муҳимдир. Маҳаллий маҳсулотларни халқаро сертификатлаш эса маҳсулот сифати ва ишончлилигини оширади, – дейди Динара Бейсембекова.
Бундай ташхисга эга бўлган болаларнинг хотираси пасайган ва суяклари мўрт эканлигини билиб олдик. Ва агар улар диетага риоя қилмасалар, уларнинг ҳаёти хавф остида бўлиши мумкин. Касаллик ингичка найча ёрдамида ичак трактидан шикастланган тўқималарни кесиб ташлаш орқали аниқланади. Ота-оналарнинг айтишича, бундай текширув болалар учун жуда оғриқли. Шунинг учун улар умрбод ногиронлик берилишини сўрамоқда.
Умуман олганда, целиакия касаллиги билан оғриган беморлар ҳар томонлама ёрдамга муҳтож. Юқори сифатли тиббий хизмат ва ўз вақтида ташхис қўйиш соҳанинг асосий муаммосига айланди. Бундан ташқари, арзон глютенсиз маҳсулотларда бўшлиқ мавжуд. Шу сабабли, кам учрайдиган касалликдан азият чекаётганларни қўллаб-қувватлаш масаласи очиқ қолмоқда.
