Финляндия дунёдаги биринчи ядровий чиқиндилар омборини ишга туширади
ASTANА. Кazinform — Онкало — ишлатилган ядровий ёқилғини якуний йўқ қилиш бўйича дунёдаги биринчи объект. У тахминан 2120 йилгача ишлаши режалаштирилган, деб хабар беради Euronews.
Кўп йиллик қурилиш ишларидан сўнг, Финляндия ишлатилган ядровий ёқилғини якуний йўқ қилиш бўйича биринчи объектни ишга тушириш арафасида. Расмийлар келгуси ойларда лицензия бериши кутилмоқда.
Мажмуа хавфли радиоактив чиқиндилар учун якуний сақлаш жойига айланади.
"Онкало" (фин тилидан "ғор" деб таржима қилинади) қурилиши 2004 йилда мамлакатнинг ғарбий соҳилида бошланган. Лойиҳанинг қиймати 1 миллиард еврони ташкил этади ва 2120 йилгача фаолият юритиши режалаштирилган.
Цивилизациядан узоқ
Объект ўрмонли ҳудудда жойлашган Олкилуото оролида қурилган. Энг яқин шаҳарча — тахминан 15 километр узоқликда жойлашган Эурайоки бўлиб, у ерда тахминан 9 минг киши яшайди. Уларнинг аксарияти атом электр станцияларида ёки омборхоналарда ишлайди.
Бу жой Финляндиянинг бешта ядровий реакторидан учтаси яқинида жойлашган. Жойлашув унинг қаттиқ тошлари ва зилзила хавфи пастлиги сабабли танланган.
— Энг муҳими — иншоот одамлар ва цивилизациядан ажратилган. Чунки чиқиндилар радиация чиқаради, — дейди ядровий чиқиндиларни бошқарувчи Posiva Oy компаниясининг геологи Туомас Пере.
Унинг айтишича, бу охирги йўқ қилиш усули уни ер устида сақлашдан анча хавфсизроқ.
Яқин атрофдаги махсус иншоотда ишлатилган ёқилғи таёқчалари масофадан бошқариш пульти ёрдамида мис идишларга жойлаштирилади ва 400 метрдан ортиқ чуқурликдаги туннелларга кўмилади. Улар сувни шимиб оладиган бентонит лой билан қопланган.
Posiva компанияси маълумотларига кўра, Онкало омбори 6500 тонна ишлатилган ядро ёқилғисини сақлаш учун мўлжалланган.
Халқаро атом энергияси агентлигининг 2022 йилги ҳисоботига кўра, 1950 йиллардан бери тахминан 400 000 тонна ишлатилган ядро ёқилғиси ишлаб чиқарилган. Бунинг учдан икки қисми вақтинчалик сақлаш жойларида сақланади, қолган қисми эса мураккаб технологиялар ёрдамида қайта ишланади.
Ҳозирда ишлатилган ядро ёқилғиси вақтинча реакторлар яқинидаги махсус сув ҳавзаларида ва ер устидаги қуруқ контейнерларда сақланади.
Хавфлар
Бироқ, ядро чиқиндиларини геологик омборда сақлаш ҳали ҳам "ноаниқлик" билан боғлиқ, деб огоҳлантиради Америка нотижорат ташкилоти — "Олимлар иттифоқи"нинг ядровий хавфсизлик дастури директори Эдвин Лайман.
— Менимча, ядро чиқиндиларини бошқариш учун яхши вариантлар йўқ, лекин энг хавфсизини танлаш муҳим, — дейди у.
Лайманнинг сўзларига кўра, чиқиндиларни ер остида доимий сақлаш уларни ер устида сақлашдан анча хавфсизроқ, чунки ер устидаги материаллар саботажга кўпроқ мойил бўлади.
— Бироқ, бундай омборлар билан боғлиқ асосий хавфлар "келажак авлодлар" зиммасига тушади, — деб қўшимча қилади у.
Шунинг учун ядровий семиотика одамлар учун тушунарли бўлган ва ҳатто 10 000 йилдан кейин ҳам сақланиб қоладиган огоҳлантирувчи белгилар яратишга ҳаракат қилади. Чунки ядровий чиқиндиларнинг тарқалиши учун юз минглаб йиллар керак бўлади.
— Бизда Чернобиль ва Фукусима воыеалари бўлган, шунингдек, бизда ядровий чиқиндилар ҳам бор. Эҳтимол, биз энди бу муаммони ҳал қилишга бир қадам яқинлашдик. Дунёда ҳеч ким бу муаммони ҳал қилиш учун аниқ қадам ташламаган, — дейди Greenpeace Finland дастури менежерининг ўринбосари Юха Аромаа.
1994 йилда Финляндияда мамлакатда ишлаб чиқарилган ядровий чиқиндиларни қайта ишлаш, сақлаш ва охир-оқибат кўмишни талаб қиладиган қонун қабул қилинди.
— Ўша пайтда чиқиндиларнинг бир қисми ҳали ҳам чет элга экспорт қилинарди, аммо биз жавобгарликни ўз зиммамизга олишни хоҳладик, — дейди Финляндия атроф-муҳит вазири Сари Мультала.
Шу билан бирга, Мультала келажакда мамлакат бошқа мамлакатлардан чекланган миқдордаги ядровий чиқиндиларни қабул қилиши мумкинлигини истисно қилмади.
Эслатиб ўтамиз, Қозоғистонда ядровий чиқиндиларни сақлаш учун 114 миллиард тенге ажратилди.
