Дунёда алюминий нархининг ошиши: Қозоғистон кўпроқ даромад олиши мумкинми
АҚШ президентининг Ҳормуз бўғозини блокировка қилиш ҳақидаги баёнотидан сўнг, дунёда алюминий нархлари янги рекорд ўрнатди. Ўсиш Форс кўрфази минтақаси орқали таъминотнинг узилиши кутилмоқда. Кazinformнинг таҳлилий шарҳловчиси бу вазият Қозоғистон алюминий саноатининг даромадлари ва ҳолатига қандай таъсир қилиши мумкинлигини ўрганади
Яқин Шарқ катализаторлари
Эрон атрофидаги кескинликнинг кучайиши ва кейинчалик АҚШнинг Ҳормуз бўғози орқали юк ташишни қисман чеклаш тўғрисидаги қарори глобал товар бозорларида кескинликнинг кучайишига олиб келди. Бу асосан минтақадаги вазиятга анъанавий равишда сезгир бўлган нефть нархларига таъсир қилди. Кўп ўтмай, саноат металлари бозори ҳам беқарорлашди.
Март ойи бошида алюминий нархлари тўрт йиллик энг юқори кўрсаткичга кўтарилиб, тоннаси учун 3400 доллардан ошди ва апрель ойи бошига келиб металл 3500 доллардан ошди.
Бунга Эроннинг қўшни давлатларга ҳаво ҳужумлари ва дрон ҳужумлари сабаб бўлди, натижада БАА ва Баҳрайндаги етакчи алюминий эритиш заводларига зарар етказилди. Бозор иштирокчиларининг хавотирлари Ҳормуз бўғозининг блокадаси таҳдиди билан янада кучайди, бу эса бутун ишлаб чиқариш занжири, жумладан, алюминий оксиди етказиб бериш логистикаси учун потенциал хавф туғдиради.
Яқин Шарқ йирик алюминий ишлаб чиқарувчиси эмас, лекин у экспорт маркази сифатида муҳим рол ўйнайди. Форс кўрфази мамлакатлари глобал алюминий таъминотининг тахминан 9 фоизини ташкил қилади ва Ҳормуз бўғози билан боғлиқ ҳар қандай хавф глобал таъминот занжирларига бевосита таъсир қилади.
Бундан ташқари, можаро асосан импорт қилинган хомашёдан алюминий ишлаб чиқарадиган Эроннинг ўзида алюминий ишлаб чиқаришни камайтирмоқда.
Омилларнинг бу комбинацияси бозордаги хавотирни кучайтирмоқда ва бозор иштирокчиларининг кутганлари орқали баҳоланади. Бошқача қилиб айтганда, муҳим рол ўйнайдиган нарса ҳатто инқирознинг ўзи ҳам эмас, балки потенциал таъминот танқислиги билан боғлиқ ноаниқликдир.
— Алюминий ҳафтани бозорнинг диққат марказида бошламоқда, чунки трейдерлар Ҳормуз бўғозининг тўлиқ денгиз блокадасининг оқибатларини кўриб чиқмоқдалар, — деди Britannia Global Markets брокерлик компаниясининг металлар бўйича раҳбари Нил Уэлш 13 апрелдаги эслатмада.
Қозоғистонда алюминий саноати
Ҳар қандай ҳолатда ҳам, алюминий нархлари сўнгги икки йил ичида барқарор ўсишни кўрсатди. Бу Қозоғистон алюминий саноатига нисбатан оптимизм учун сабабми? Бу саволга жавоб бериш учун мамлакатда саноат қандай тузилганлигини тушуниш муҳимдир.
Қозоғистон Республикаси Саноат ва қурилиш вазирлигининг маълумотларига кўра, мамлакатдаги ягона алюминий ишлаб чиқарувчилари “Евроосиё гуруҳи” МЧЖ (ERG) шўъба корхоналари — “Қозоғистон алюминийи” АЖ ва “Қозоғистон электролиз заводи” (ҚЭЗ). Асосий қайта ишлаш заводлари Павлодарда жойлашган.
2025 йилда “Қозоғистон алюминийи” Қостанай вилоятида 5 миллион тоннадан ортиқ боксит қазиб олди ва 1,5 миллион тонна алюминий ишлаб чиқарди. Маҳсулотнинг учдан бир қисми (513 000 тонна) “Қозоғистон электролиз заводи” ва «КазОгнеупор»га ички қайта ишлаш учун жўнатилди, қолган ҳажми (тахминан 990 000 тонна) эса “Русал” ва Тожикистон алюминий компаниясига экспорт қилинди.
Павлодар ҚЭЗ бирламчи алюминий ишлаб чиқаради ва уни 20 дан ортиқ мамлакатларга етказиб беради. Президентнинг топшириғига биноан, 2025 йилда ERG маҳаллий алюминий етказиб бериш бўйича LME нархида -5% да 11 та шартнома имзолади, бу эса ички қайта ишлашни 2020 йилдаги 30 000 тоннадан 2025 йилда 57 400 тоннагача оширди. 2026 йилда 77,7 минг тоннага шартномалар тузилди.
Саноат уфқлари: максимал ҳажм, нархларнинг ўсиши
Шуни таъкидлаш керакки, иккала завод ҳам максимал қувватда ишламоқда. Йилига 1 миллион тонна лойиҳавий қувват билан "Қозоғистон алюминийи" АЖ 1,5 баравар кўп маҳсулот ишлаб чиқаради.
Ўз навбатида, “Қозоғистон электролиз заводи” ҳам максимал қувватда ишламоқда: йилига 250 000 тонна лойиҳавий қувват билан завод 2025 йилда тахминан 264 000 тонна бирламчи алюминий ишлаб чиқарган, деди ERG алюминий бўлими бош операцион директори Владимир Красноярский Каzinformга.
— Алюминий нархи ва талаб ошди, аммо биз ишлаб чиқаришни ошира олмаймиз, — деди у.
Бироқ, бу ҳозирги бозор ҳолати молиявий кўрсаткичларга таъсир қилмайди дегани эмас. Даромадларнинг ўсиши нарх омиллари туфайли содир бўлиши мумкин.
— Барча истеъмолчилар билан тузилган шартномалар фонд биржаси нархлари билан боғлиқ, улар бизга маълумки, Яқин Шарқдаги можаро туфайли кўтарилган, — деб тушунтирди Владимир Красноярский.
Бироқ, даромад ўсишининг потенциал кўламини аниқлаш қийин, чунки шартнома шартлари тижорат сири ҳисобланади.
Умуман олганда, нархларнинг ошиши билан ҳам, даромадларнинг потенциал ўсишини миқдорий жиҳатдан баҳолаш қийин. Назарий жиҳатдан, алюминий нархларининг ошиши ишлаб чиқарувчиларнинг даромадларига бевосита таъсир қилиши керак, чунки ишлаб чиқариш ҳажми барқарор бўлиб қолмоқда. Бироқ, амалда бу таъсир бир қатор омиллар билан камайтирилади: узоқ муддатли шартномалар шартлари, улар ҳар доим ҳам нархларни тезкор равишда ўзгартиришга имкон бермайди; нархларнинг ўзгариши ва ҳақиқий етказиб беришлар орасидаги вақт оралиғи; ва бозорнинг юқори ўзгарувчанлиги. Агар кейинги ойларда нархлар пасайса, жорий ўсишнинг бир қисми компанияларнинг молиявий кўрсаткичларида умуман акс этмаслиги мумкин.
Глобал бозор: Хитой омили
Бироқ, экспертлар Хитойда сезиларли даражада ортиқча қувват мавжудлигини таъкидлаб, потенциал таъсир кўламини ҳаддан ташқари баҳолашдан эҳтиёт бўлишга чақирмоқдалар, бу эса Яқин Шарқдан етказиб беришнинг потенциал пасайишини осонгина қоплаши мумкин.
Шу билан бирга, сиёсатшунос Марат Шибутовнинг фикрича, ҳозирги нархларнинг ошишини фақат Яқин Шарқ инқирози натижаси сифатида кўриб бўлмайди. Унинг фикрича, алюминий бозори узоқ вақтдан бери ўсиб бормоқда. Шунинг учун нафақат геосиёсат, балки фундаментал омиллар ҳам муҳим рол ўйнайди.
— Биз алюминий бозорида барқарор ўсиш тенденцияси 2025 йил апрель ойидан бери давом этаётганини ва Форс кўрфазидаги ҳозирги вазият ҳал қилувчи омил бўлмаганини тушунишимиз керак, — деб таъкидлади эксперт.
У шунингдек, нархларнинг ошишининг ишлаб чиқарувчилар даромадларига таъсири ҳам тўғридан-тўғри эмаслигини таъкидлади.
— Кўп нарса шартнома тузилишига боғлиқ. Агар биз белгиланган нархга эга узоқ муддатли шартномалар ҳақида гапирадиган бўлсак, унда бозорнинг ҳозирги тебранишлари сезиларли таъсир кўрсатмаслиги мумкин, — деб таъкидлади Марат Шибутов.
Потенциал мавжуд, аммо қисқа муддатда эмас
Қозоғистонда боксит қазиб олишдан тортиб, асосий металл ишлаб чиқаришгача бўлган тўлиқ алюминий ишлаб чиқариш цикли мавжуд. Бироқ, мамлакатнинг глобал бозордаги улуши 1% дан кам бўлиб қолмоқда, бу унинг глобал жараёнларга таъсирини чеклайди. Бу, эҳтимол, ўзаро жараёндир.
Шу билан бирга, саноат барқарор кўрсаткичларни намойиш этмоқда. Ишлаб чиқариш қуввати одатда тўлиқ қувватда. Алюминийга узоқ муддатли талаб глобал тенденциялар — яшил энергия, электр транспорти ва янги саноат тармоқларининг ривожланиши билан қўллаб-қувватланади. Бироқ, шуни ёдда тутиш керакки, бу омиллар қисқа муддатли нархларнинг ўзгариши шароитида эмас, балки кўп йиллик уфқда ишлайди.
Шунинг учун, алюминий нархларининг ҳозирги ўсиши Қозоғистонга ижобий, аммо чекланган таъсир кўрсатади. Мамлакат нархларнинг кўтарилишидан фойда кўрмоқда, аммо жисмоний ишлаб чиқариш ҳажмини ошира олмайди. Мамлакатлар экспортни кўпайтириши ва даромадларни тезда ошириши мумкин бўлган нефть бозоридан фарқли ўлароқ, алюминий саноати юқори қувватдан фойдаланиш шароитида ишлайди.
