Боқимандалик ва фирибгарлик: ижтимоий иллатлардан қандай қутулиш мумкин
ASTANА. Кazinform – 15 йилдан бери назоратсиз бўлган ижтимоий тизим баъзи муҳтож одамларни қийнаб қўйди, бу эса фирибгарлик ва боқимандаликнинг илдиз отишига йўл очди. Бу хавфли тенденция қаердан келиб чиқди ва у жамиятга қандай зарар етказади? Кazinform мухбири бу масалани батафсил таҳлил қилди.
Боқимандалик қаердан келиб чиқди?
Ижтимоий қўллаб-қувватлаш вақтинчалик ёрдам бўлишдан тўхтаб, доимий даромад манбаига айланганда асл маъносини йўқотади. Бундай вазиятда тизим заиф фуқароларни ҳимоя қилиш воситаси эмас, балки, аксинча, давлатга қарамликни шакллантириш механизмига айланиши мумкин. Бу фақат битта мамлакатга хос ҳодиса эмас. Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, ҳатто ХХ асрда ривожланган мамлакатлар ҳам бу боши берк кўчага тушиб қолишган ва ижтимоий сиёсат фалсафасини қайта кўриб чиқишга мажбур бўлишган.
Буюк Британия бу ўзгаришни биринчилардан бўлиб бошдан кечирган давлатлардан бири бўлди. Иккинчи Жаҳон урушидан кейин у ерда "ижтимоий фаровонлик давлати" модели шаклланди. Бироқ, 1980 йилларга келиб, нафақага қарам бўлган фуқаролар сони иқтисодий ривожланиш суръатларидан ошиб кетди. Бу ҳолат қўллаб-қувватлашни тубдан қайта кўриб чиқишга туртки бўлди. Натижада, нафақалар шартсиз ҳуқуқ сифатида эмас, балки фуқаронинг фаолиятига бевосита боғлиқ ҳолда берила бошланди.
2010 йилларда жорий этилган Universal Credit ислоҳоти эса бир нечта тўловларни битта тизимга бирлаштирди ва асосий тамойилни ўрнатди: фуқаро фақат иш қидираётган, ўқиётган ёки қайта тайёрлашдан ўтаётган тақдирдагина молиявий ёрдам олади.
Шунга ўхшаш тамойил Германияда ҳам амалга оширилди. 2000 йилларнинг бошларида қабул қилинган Hartz I–IV ислоҳоти узоқ муддатли ижтимоий таъминотдан воз кечишга олиб келди. Нафақа олиш шарти меҳнат бозорига қайтиш мажбурияти эди. Шу мақсадда Jobcenter маркази ташкил этилди ва ҳар бир ишсиз фуқаро учун индивидуал режа тузилди. Натижада мамлакатда ишсизлик даражаси пасайди.
АҚШ ижтимоий ёрдамни вақт ва шароит билан чеклаш амалиётидан четда қолмади. 1996 йилда жорий этилган TANF ислоҳоти нафақаларни умрбод эмас, балки кўпи билан беш йил давомида тўлашни назарда тутган эди. Бундан ташқари, ёрдам фақат ишлаш, ўқиш ёки жамоат ишларида иштирок этиш шарти билан кўрсатилди. Сўнгги бир неча йил ичида нафақа олувчилар сони уч баравар камайди.
Қозоғистон ҳозирда ижтимоий сиёсатни модернизация қилиш жараёнида. Иқтисодчи Бауржан Исқақовнинг сўзларига кўра, мамлакатда муаммолар мавжуд. Уларнинг илдизи ижтимоий сиёсатнинг ички институционал заифликларида ётади.
– Шубҳасиз, ҳақиқатан ҳам қўллаб-қувватлашга муҳтож одамлар бор, аммо назорат камайтирилганда, ижтимоий тўловлар ишлашга рағбат сифатида эмас, балки барқарор даромад манбаи сифатида қабул қилинади. Боқимандаликнинг яна бир хавфли ҳодисаси — бу ишламасдан ҳам пул топиш мумкин деган фикрнинг шаклланиши. Бизда шундай вазиятлар мавжуд. Бу — бутун жамиятнинг иш маданиятига таъсир қиладиган масала. Ижтимоий фирибгарлик эса боқимандаликнинг фаол шаклидир. Яъни, даромадни яшириш, сохта мақом олиш, расмий талабларни четлаб ўтиш. Бундай вазиятда давлат ижтимоий ёрдамдан бош тортишга эмас, балки уни адолатли, вақтинчалик ва шартли қилишга эътибор қаратиши керак, — дейди эксперт.
Иқтисодчининг сўзларига кўра, бу йўналишда жаҳон амалиётида умумий тамойил мавжуд. Биринчидан, ижтимоий ёрдам, албатта, фаол иштирок билан боғлиқ бўлиши керак. Иккинчидан, имтиёзлар совға эмас, балки фуқаро ва давлат ўртасидаги масъулиятга асосланган келишувдир. Учинчидан, давлат инсон салоҳиятига сармоя киритиши керак. Таълимга, рақамли кўникмаларни ривожлантиришга ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлашга устувор аҳамият берилиши керак.
Имтиёзлар мамлакат эҳтиёжларига сарфланиши керак
Жаҳон тажрибаси бизни ижтимоий боқимандаликнинг оқибатларини дастлабки босқичда тан олишга мажбур қилган бўлса-да, Қозоғистонда бу масала яқинда очиқ муҳокама қилина бошлади. Узоқ давом этган можаро энди сиёсий кун тартибига айланди. Давлат раҳбари ўтган йилги Мурожаатномасида ижтимоий сиёсат муаммоларини четлаб ўтмасдан, нафақаларни бирлаштириш зарурлигини яширмади.
Президент ижтимоий нафақаларнинг назоратсиз ўсиши давлат маблағларининг самарасиз сарфланишига олиб келишини қаттиқ танқид қилди. Унинг сўзларига кўра, юздан ортиқ турли хил нафақаларнинг пайдо бўлиши "ёрдам қўлини" касбга айлантирган воситачиларнинг ўсишига йўл очди.
— Шунингдек, ушбу нафақаларга "ёрдам қўлини" чўзадиган фирибгарлар тобора кўпайиб бормоқда. Биз ҳали ҳам собиқ СССР ва ундан ташқаридаги бошқа минтақалардаги можароларда иштирок этган фуқароларга махсус тўловлар ва тиббий хизматлар кўрсатамиз. СССР парчаланганига 35 йил бўлган бўлса-да, бизнинг фахрийларимиз тобора "ёшариб" ва кўпайиб бормоқда. Давлат ўзининг асосий вазифаларини бажаришдан бош тортмайди. Аммо ижтимоий нафақаларни сунъий равишда ошириш мамлакатни ривожлантиришга, яъни мактаблар, касалхоналар, транспорт инфратузилмаси ва бошқа иншоотлар қуришга сарфланиши керак бўлган катта миқдордаги пулни беҳуда сарфлашни англатади, — деди Қасим-Жомарт Тоқаев.
Давлат раҳбари ижтимоий сиёсатдаги бундай қарорлар нафақат молиявий соҳага, балки жамиятнинг демографик ва оилавий тузилишига ҳам таъсир қилганини таъкидлади. У, айниқса, "тўлиқ бўлмаган оилалар" тушунчасини жорий этиш оқибатларига эътибор қаратди.
– Ажрашган оилалар сони кескин ошди ва бир вақтлар биз бу кўрсаткич бўйича дунёда "етакчи" бўлган мамлакатлар қаторида эдик. Бундай мисоллар кўп. Шундай қилиб, биз ўзимиз ҳам дангасалик ва боқимандаликка йўл қўймоқдамиз. Агар деярли барча оила аъзолари манзилли ижтимоий ёрдам ва нафақа олсалар, ишлашнинг нима кераги бор? Бошқача қилиб айтганда, Ҳукумат ижтимоий соҳада оптимал қарорлар қабул қилиш ўрнига камида 15 йилдан бери ижтимоий боқимандалик ва ижтимоий фирибгарликка йўл қўйиб келмоқда, — деди Президент.
Қўллаб-қувватлаш ва назорат ўртасидаги нозик чегара
Бу ерда қизиқарли нуқта бор. Коррупцияга қарши кураш оммавий равишда қаттиқлашишга олиб келмаслиги керак. Ахир, ижтимоий сиёсатдаги ҳар қандай нотўғри қарор минглаб оилаларнинг тақдирига бевосита таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун уни нафақат жазолаш орқали, балки тизим қандай ишлашини чуқур тушуниш орқали ҳам ҳал қилиш муҳимдир.
Аввало, Қозоғистонда ижтимоий тўловлар учта асосий йўналишда амалга оширилишини аниқлик киритиб олайлик. Булар давлат ижтимоий нафақалари, махсус давлат нафақалари ва манзилли ижтимоий ёрдамдир. Улардан энг каттаси давлат ижтимоий нафақаларидир. Ўтган йили ушбу тоифадаги одамлар сони 868,7 мингга етди.
Бу ерда молиявий эксперт Айбар Олжаев муаммонинг кўламини аниқ рақамлар билан тушунтирди.
— Мамлакат хазинасининг 60 фоизи ижтимоий масалаларга сарфланади, унинг 40 фоизи ушбу ижтимоий нафақаларга сарфланади. Агар у фирибгарлар қўлига тушиб қолса, биз ютқазамиз. Улар муҳтож одамларнинг ризқини баҳам кўришмоқда. Давлат сўнгги йилларда катта ишларни амалга оширмоқда, аммо келажакда буни сунъий интеллект ёрдамида тубдан ҳал қилиш керак, — дейди у.
Бироқ, нафақат ижтимоий тўловлар миқдори, балки уларни тақсимлаш принципи ҳам танқид остида. Хусусан, кўп болали оилаларга нафақа беришда реал эҳтиёж даражаси ҳисобга олинмаслиги кўпинча айтилади. Баъзи бадавлат оилалар тўловларни олиши бир неча бор кўтарилган бўлса-да, бу ҳодисанинг аниқ кўлами бўйича ҳали ҳам очиқ статистика мавжуд эмас.
Иқтисодчи Бауржан Исқақовнинг сўзларига кўра, муаммо ёрдамни оммавий тақсимлаш усулида.
— Ёрдам реал даромад ва мулкка боғлиқ бўлиши керак, унга иш билан таъминлаш, қайта тайёрлаш, меҳнатга лаёқатли фуқаролар учун жамоат ишлари каби мажбуриятлар ҳамроҳ бўлиши лозим ва биз рақамли мониторинг ва маълумотларни интеграциялаш орқали хавфларни камайтиришимиз даркор. Умуман олганда, ижтимоий сиёсат оммавий тақсимлаш мантиғидан чиндан ҳам муҳтож бўлганларни қайта тайёрлаш мантиғига ўтмагунча, на тўлов қобилияти, на фирибгарлик бартараф этилмайди. Бу нафақат бюджетга юк, балки жамиятнинг келажакдаги меҳнат салоҳиятига салбий таъсир кўрсатадиган омил ҳамдир, — дейди иқтисодчи.
Янги йилдан бери нималар ўзгарди?
Турли хавф-хатарлар ва муҳим муаммоларга қарамай, давлат ижтимоий мажбуриятлардан воз кечмаяпти. Кенгайтирилган Ҳукумат йиғилишида Бош вазир Олжас Бектенов буни тасдиқлади. Бироқ, у турли тўловларнинг кўплиги, изчил тизимнинг йўқлиги ва самарали назоратнинг йўқлиги харажатларнинг асоссиз ошишига олиб келганини айтди.
– Миграция қонунчилигининг заифлиги ва айрим тоифадаги иммигрантларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш механизмлари ҳам масъулият ҳиссини уйғотади. Бу йилдан бошлаб имтиёзлар ва қўллаб-қувватлаш дастурлари танланди ва фақат ишчи кучи етишмайдиган ҳудудларга кўчиб ўтаётган фуқароларга тақдим этилади. Давлат сиёсатига янги ёндашувлар таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий ҳимоя, маданият ва спорт соҳаларида тартиб ўрнатиш имконини беради, уларнинг бюджети 18 триллион тенгени ташкил этади. Ҳукумат "фақат чиндан ҳам муҳтожларга ёрдам бериш" тамойилига қатъий амал қилади, — деди Олжас Бектенов.
Бу йилдан бошлаб пенсиялар ва ижтимоий тўловлар индексланди, ёшга боғлиқ пенсиялар 10 фоизга ошди ва минимал пенсия 104 645 тенгега етди. Бундан ташқари, Давлат ижтимоий суғурта жамғармасидан тўловлар 10 фоизга ошди. Бу ижтимоий тўловларнинг харид қобилиятини сақлаб қолиш ва инфляция таъсирини камайтиришга қаратилган.
Келгуси даврда ижтимоий стандартлар ҳам қайта кўриб чиқилади.
– 1 январдан бошлаб асосий ижтимоий-иқтисодий кўрсаткичлар учун янги чегаралар белгиланди. Энг кам иш ҳақи — 85 минг тенге. Давлат базавий пенсиясининг минимал миқдори 35 596 тенгега, энг кам пенсия эса 69 049 тенгега етди. Ойлик ҳисоблаш кўрсаткичи 4 325 тенге этиб белгиланди ва асосий ижтимоий тўловларни ҳисоблаш учун яшаш минимуми 50 851 тенге этиб белгиланди. Ушбу индексация натижасида 2026 йилда энг кам пенсия асосий тўловни ҳисобга олган ҳолда 104 645 тенгени ташкил этади. Максимал пенсия 238 412 тенгега кўтарилади, шундан базавий пенсия 60 005 тенге бўлади. Бу қадам пенсионерларнинг даромадлари инфляция даражасидан орқада қолмаслигини таъминлашга қаратилган, — дейилади Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги хабарида.
Шунингдек, бу йилдан бошлаб давлат нафақалари кўпайди. Хусусан, бир, икки ёки уч фарзанд туғилганда бериладиган нафақа 149 416 тенгедан 164 350 тенгега, тўрт ёки ундан ортиқ фарзанд туғилганда эса 247 716 тенгедан 272 475 тенгега ошди. Кўп болали оилалар учун нафақалар ҳам ошди: тўрт фарзандли оилалар учун 63 030 тенгедан 69 330 тенгега ва 10 фарзандли оилалар учун 157 280 тенгедан 173 000 тенгега.
Бироқ, молиявий ёрдамни ошириш ижтимоий сиёсатнинг асосий мақсади бўлмаслиги керак. Бу ғоя кўпинча фуқаролик жамияти вакиллари томонидан билдирилади.
– Агар бирор киши ёрдамни қайта ўқитиш, иш топиш ёки кичик бизнес очиш имконияти сифатида ишлатса, бу келажакка инвестициядир. Агар ёрдам ўзгаришларга интилмасдан доимий даромад манбаига айланиб қолса, бу тизим тўғри ишламаётганидан далолат беради. Давлатнинг асосий вазифаси заиф гуруҳларни ҳимоя қилиш ва меҳнатга лаёқатли фуқароларни иқтисодиётга жалб қилиш ва уларни масъулиятни ўз зиммасига олишга ундаш ўртасида мувозанатни топишдир, — деди ҚР Аёллар кучлари альянси раисининг ўринбосари ва Қозоғистон ишбилармон аёллар ассоциацияси аъзоси Баян Тўйкебаева.
Ижтимоий фирибгарлик: нафақалардан тортиб МИТСгача
Ижтимоий фирибгарлик фақат нафақалар билан чекланиб қолмайди. Яқинда ўтказилган текширувлар шуни кўрсатдики, у тиббий суғурта тизимида (МИТС) ҳам кенг тарқалган.
Президент Қасим-Жомарт Тоқаев Ҳукуматнинг кенгайтирилган йиғилишида ушбу тизимнинг иложи борича шаффофлигини таъминлаш бўйича кўрсатма берди.
– Сохта ҳужжатларни тўлдириш ва Ижтимоий тиббий суғурта жамғармасида маълумотларни бузиб кўрсатишнинг ҳийла-найрангли усуллари мавжудлиги аниқланди. Мен бу масалага Миллий қурултой йиғилишида алоҳида тўхталдим. Яна бир бор айтаман. Бош прокуратура ва тегишли ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ўғирликда иштирок этган барча шахсларни жавобгарликка тортишлари керак, — деди Давлат раҳбари.
Аввалроқ, Ижтимоий тиббий суғурта жамғармасини Молия вазирлиги бошқарувига ўтказиш тўғрисида шошилинч қарор қабул қилинган эди. Молия вазирлиги тиббиёт ташкилотлари раҳбарларининг даромадлари ва харажатларини текшириш давомида 2024-2025 йилларда 1465 та тиббиёт ташкилоти раҳбарлари 5000 дан ортиқ кўчмас мулк ва 1416 та автомобиль сотиб олганини аниқлади. Маълум бўлишича, айрим шахслар икки йил ичида 50 тадан 120 тагача квартира ва биноларни, 20 тадан ортиқ транспорт воситаларини рўйхатдан ўтказган.
Расмий текширувлар давомида тиббиёт амалиётида имконсиз рақамлар қайд этилди. Масалан, битта шифокор бир кунда 1442 беморни қабул қилди, бир ой ичида 4832 кишига хизмат кўрсатди, 769 минг эркакни "бачадон бўйни саратони" бўйича текширди ва ҳатто 2,5 йил олдин вафот этган фуқароларга тиббий хизмат кўрсатди.
— Сўнгги йилларда соғлиқни сақлаш соҳасини молиялаштириш ҳажми 1,2 триллион тенгедан деярли 3 триллион тенгегача ошди. Унинг қарийб 40 фоизи суғурта механизми орқали шакллантирилади. Бу тиббиёт ташкилотларига нафақат жорий харажатларни қоплаш, балки ўз ишларини режалаштириш ва ривожлантириш имконини берди. Бироқ, биз нохуш фактларга дуч келмоқдамиз, — дейди Qazaq Expert Club соғлиқни сақлаш бўйича мутахассиси Гулнафис Жусипалиева.
Мутахассиснинг фикрича, суғурта моделидаги энг катта хавф рақамли ҳисоботлар ва расмий кўрсаткичларга устунлик беришдир.
– Тиббий комиссиялар, ички тиббий аудитлар, кўрсатилаётган хизматларнинг рақамли назорати ва менежерларнинг шахсий жавобгарлигини эътибордан четда қолдирмаслик керак. Муаммо тизимнинг камчиликларида эмас, балки доимий бошқарув ишини тизимлаштириш заруратида, — дейди мутахассис.
Унинг сўзларига кўра, агар тизимнинг самарадорлиги фақат ҳажм ва тарифлар билан ўлчанса, суғурта модели ўзининг ижтимоий аҳамиятини йўқотади.
– Бу нафақат Қозоғистонда, балки Германия, Польша ва Жанубий Корея тажрибасида ҳам кузатилган хавфлардир. Асосийси, сифатли ёрдамга эътибор қаратиш ва тўғри таҳлил ўтказиш, — хулоса қилади мутахассис.
Хулоса қилиб айтганда, Қозоғистондаги ижтимоий боқимандалик ва фирибгарлик нафақат давлат маблағларини самарасиз сарфлашга, балки жамиятнинг иш маданияти ва ижтимоий ишончига ҳам путур етказишга олиб келади. Самарали ижтимоий сиёсат тўловларни кўпайтириш эмас, балки уларни муҳтожларга йўналтириш, уларни шартли ва вақтинчалик қилиш ҳамда фуқароларни ишлашга, ўқишга ва тадбиркорликка жалб қилишдан иборат. Ижтимоий фирибгарлик фақат тизимли мониторинг, рақамли маълумотларни интеграциялаш ва шахсий масъулиятни кучайтириш орқали камаяди.
