БААнинг ОПEКдан чиқиши: эски нефть тизими тугашининг белгиси

Бозор бу қарорга деярли муносабат билдирмаган бўлса-да, бу узоқ муддатда нефть сиёсатидаги кучлар мувозанатини ўзгартириши мумкин. Каzinform сиёсий кузатувчиси Султон Акимбеков бунинг сабабларини ва нефть ишлаб чиқарувчи мамлакатларни ҳозир нималар кутаётганини ўрганди.

БААнинг ОПEКдан чиқиши мисли кўрилмаган бўлмаса-да — Қатар (2019 йилда) ва Ангола (2024 йилда) аллақачон чиқиб кетишган — бу қарор, албатта, кўпчилик орасида ҳозирги можаро тугаганидан кейин, қачон бўлишидан қатъий назар, нефть бозорининг истиқболлари ҳақида хавотирларни уйғотди. Бунинг сабаби, биз кунига 3,4 миллион баррель нефть ишлаб чиқарадиган ва 5 миллион баррелгача ошириш имкониятига эга бўлган мамлакат ҳақида гапираяпмиз.

ОПEК ва таъсир доираси

Бугунги кунгача йиллик ишлаб чиқаришининг тахминан 97 миллион баррелидан кунига 29 миллион баррел нефтни назорат қилган ОПEК учун бу унинг нархларни мақбул даражада ушлаб туриш қобилиятига жиддий зарбадир. Бундан ташқари, сўнгги йилларда, АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши урушидан олдин, ОПEК мамлакатлари бошқа нефть ишлаб чиқарувчи давлатлар гуруҳи билан биргаликда норасмий ОПEК+ тузилмаси доирасида биргаликда ҳаракат қилишди.

Сўнггисига Қозоғистон, Россия, Озарбайжон, Мексика, Бразилия, Малайзия ва бошқа бир қатор давлатлар кирган. Бу уларга бозор таклифини чеклаш орқали нархларга таъсир қилиш имконини берди. Гарчи бу сиёсат кўпинча танқид қилинган бўлса-да, унинг таъсиридан чекловларга риоя қилмаган мамлакатлар, биринчи навбатда АҚШ, Ғарбий Африка мамлакатлари ва Лотин Америкасидаги Гайана самарали фойдаланди. Шунга қарамай, ташкилот рол ўйнади. Акс ҳолда, сўнгги йилларда нефть нархи пастроқ бўлиши мумкин эди.

Жаҳон иқтисодиёти аста-секин секинлашиб бораётгани сабабли, қайта тикланадиган энергия манбаларига инвестицияларнинг ўсиши ва электр транспорт воситаларининг кўпайиши туфайли талаб пасайиб борди. Шу билан бирга, янги иштирокчилар ва технологик ютуқлар туфайли нефть қазиб олиш аста-секин ўсиб борди.

Нефть нархлари юқори бўлса-да, сланец нефти ёки Канада нефть қумлари каби мураккаб конларни қазиб олиш фойдали эди. Бу таклифнинг ошишига олиб келди, бу эса нархларни пасайтирди, шундан сўнг сланец лойиҳалари ишлаб чиқаришни камайтирди ва ҳоказо. Бу жараёнлар оралиғида технологик ютуқлар юзага келди, бу эса сланец ишлаб чиқаришни арзонлаштирди. Умуман олганда, ОПEК+ нефть нархларини қўллаб-қувватлашда, албатта, рол ўйнади, гарчи барча мамлакатлар унинг чекловларига риоя қилмаган бўлса ҳам.

Саудия Арабистони омили

Саудия Арабистони анъанавий равишда ОПEК доирасида асосий ўйинчи бўлиб келган. У дунёдаги энг йирик нефть ишлаб чиқарувчиси бўлган ва жуда паст ишлаб чиқариш харажатлари билан осон қазиб олинадиган энг катта нефть захираларига эга эди. Фақатгина у бозорга кунига 2-2,5 миллион баррель қўшимча нефть ҳажмини таклиф қилиш имкониятига эга.

Тарих шуни кўрсатадики, Саудия Арабистони томонидан ишлаб чиқаришнинг кескин ўсиши бозорни қулатиши мумкин, бу 1980 йилларда содир бўлган. Шундан сўнг, нефть нархи 1990 йилларнинг охиригача паст бўлиб қолди. Бу СССРнинг қулаши ва Эрон-Ироқ урушининг тугашининг сабабларидан бири бўлган деб ишонилади.

Аслида, танқидчилар ОПEК+ нинг яқинда нефть ишлаб чиқариш квоталарини ошириш тўғрисидаги қарори, аллақачон юқори таклифга қарамай, нархларнинг пасайишига олиб келганини таъкидламоқдалар. Шу билан бирга, баъзи мутахассислар бу Ар-Риёд ва Вашингтон ўртасидаги махсус муносабатларнинг бир қисми сифатида нефть нархларини пасайтириш режасининг бир қисми бўлиши мумкин деб тахмин қилишмоқда.

Назарий жиҳатдан, бу АҚШ ички бозорида ёқилғи нархларини пасайтиришга қаратилган умумий истак билан, шунингдек, Вашингтон ва Москва ўртасидаги мураккаб, кўп босқичли ўзаро таъсирларнинг бир қисми сифатида Россия даромадларини камайтириш истаги билан боғлиқ бўлиши мумкин. Қандай бўлмасин, ўтган йилнинг январь ойида Президент Дональд Трамп ҳокимият тепасига келганидан кейин АҚШнинг Саудия Арабистони билан муносабатлари айниқса тез ривожлана бошлади.

Саудия Арабистони ва БАА ўртасидаги муносабатлар ҳозирги Форс кўрфази урушидан олдин кескин эди. Улар 2015 йилда Ямандаги ҳусий исёнчиларига қарши курашиш учун бирлашган бўлсалар-да, шунга қарамай, 2025 йил охирига келиб очиқ ҳарбий можарога уриндилар.

Амирликлар Жанубий Яман мустақиллигини ҳимоя қилган Жанубий ўтиш кенгашини (ЖЎК) қўллаб-қувватладилар. 1990 йилгача ЖЎК пойтахти Аденда бўлган ўз мустақил давлатига эга эди.

Энг умумий маънода, Ямандаги кураш турли жамоалар ўртасида бўлган. Улар орасида ҳусийлар пайдо бўлган шиа исломининг мўътадил тармоғи бўлган Зайдийлар ва Саудия Арабистонига яқин бўлган Ҳадрамаут каби жанубий вилоятларнинг асосан сунний қабилалари бор эди. Лекин сиёсий вазиятга қараб ўз позицияларини ўзгартириши мумкин бўлган кўплаб турли қабилалар ва уруғлар ҳам бор.

2025 йил декабрь ойида вазият очиқ ҳарбий қарама-қаршиликка айланиб кетди. Амирликлар жанубий Яман сепаратистларини қўллаб-қувватладилар, улар ўз ёрдами билан деярли бутун Яман жанубини, жумладан, нефтга бой Ҳадрамаут вилоятини эгаллаб олдилар. Бу анъанавий равишда ушбу вилоятда катта таъсирга эга бўлган Саудия Арабистонига тўғридан-тўғри қаршилик эди. 2025 йил декабрь ойи охирида Саудия Арабистони Яманнинг жанубий Мукалла портида ЖЎК кучлари учун қурол ташиётган кемаларга ҳужум қилди. 2026 йил январь ойи бошида Ҳадрамаут қабилалари Саудия Арабистони кўмагида жанубий кучларга қарши ҳужум бошладилар.

Шундан сўнг, БАА ўзининг махсус кучларини Ямандан олиб чиқишни эълон қилди. Шу билан бирга, улар Боб ул-Мандаб бўғозидаги Маюн оролини Саудия Арабистонига топширдилар. Бу орол ҳозирги АҚШ-Исроил урушида Эронга қарши муҳим аҳамиятга эга, чунки у ушбу стратегик муҳим бўғозни назорат қилиш имконини беради. Ҳормуз бўғози блокада қилинганидан сўнг, Саудия Арабистони нефтининг катта қисми Қизил денгиз соҳилидаги Янбу порти ва натижада Боб ул-Мандаб бўғози орқали экспорт қилинади.

Шундай қилиб, Саудия Арабистони ва БАА ўртасидаги муносабатлар ҳозирги уруш бошланишидан олдин ҳам нотинч эди. Расмий иттифоққа қарамай, мамлакатлар ҳам иқтисодий, ҳам сиёсий жиҳатдан рақобатлашади, жумладан, Ямандаги можаролар эпизодлари ҳам.

Шу фонда БААнинг ОПEКдан чиқиши нафақат иқтисодий, балки сиёсий ҳаракат сифатида ҳам қаралиши мумкин, бу эса Ар-Риёднинг йўналишидан узоқлашишни англатади. Бундан ташқари, Амирликлар кўпинча Саудия Арабистони томонидан белгиланган ОПEК сиёсатини танқид қилиб келишган. Амирликлар ишлаб чиқариш инфратузилмасига катта маблағ сарфлагани ҳам муҳим, бу эса кунига 5 миллион баррелгача нефть ишлаб чиқариш салоҳиятига эга, аммо уларнинг квотаси атиги 3,4 миллион баррелни ташкил этади.

Глобал нефть таъминотининг кунига 1,5 миллион баррелга дарҳол ошиши ОПEК+ нинг сўнгги бир йил ичида бутун картел учун кунига 250 минг баррель квотани ошириши билан таққосланмайди. Бундан ташқари, 5 миллион баррель Саудия Арабистони ишлаб чиқариш даражасининг ярмини ташкил этади, бу кунига 10,8 миллион баррелни ташкил этади. Табиийки, Саудия ҳукумати учун кучлироқ БАА унчалик ижобий кўринмайди.

Шуни таъкидлаш керакки, БАА ва Саудия Арабистони ҳам ўзларининг ривожланиш моделлари натижалари учун рақобатлашмоқда. Амирликлар очиқлик, паст солиқлар ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш сиёсатини бошлаганларида, Саудия Арабистони жуда консерватив мамлакат эди.

Ўша пайтда БАА офшор ҳудуд, Ден Сяопин ислоҳотларидан олдин Хитой билан бир қаторда жойлашган Гонконг сифатида қабул қилинган эди. Форс кўрфази соҳилидаги нисбатан кичик амирликлар, табиийки, ҳудуди, аҳолиси, ислом дунёсидаги таъсири ва кейинчалик нефть қазиб олиш жиҳатидан Саудия Арабистони билан таққосланмасди. Бундан ташқари, 1971 йилгача улар "Ўмон маъмуриятлари" деб номланган етти амирлик номи остида Британия протекторати остида эдилар. Шу билан бирга, Саудия Арабистони 1927 йилдан бери мустақил давлат бўлиб келган, ўшанда унинг мустақиллиги Буюк Британиянинг ўзи томонидан тан олинган эди.

Бироқ, Британия билан алоқалар Амирликларга ўз ривожланиш моделини амалга оширишга ёрдам берди. Албатта, бу қирғоқбўйи амирликлари мисолида, масалан, Британия Ҳиндистонида ёки бошқа Британия мустамлакаларида содир бўлган ўзгаришлар бўлмади. Бу ерда Британия йўналишлари бўйича институтлар яратилмаган; бу протекторат эди.

Аммо унинг мавжудлиги йилларида маҳаллий элита инглизлар билан яқин алоқаларни ривожлантирди ва Британия империясига аъзолиги орқали тегишли иқтисодий институтлар билан ўзаро алоқада тажриба орттирди. Бу биз бугун БААда кузатаётган моделни амалга ошириш учун шароит яратди. Нисбатан айтганда, Амирлик ҳокимияти ўз ташкилотининг тамойилларини ўзгартирмасдан халқаро даражада замонавий бошқарув тажрибасига эга бўлди.

Шу билан бирга, Саудия Арабистонида ўзгаришлар нисбатан яқинда, фақат валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмоннинг ҳокимияти амалда мустаҳкамланганидан кейин бошланди. У ўз мамлакатини модернизация қилиш жараёнини бошлади. У ўз мамлакатининг анча катта ресурслари Саудия Арабистонига тезкор натижаларга эришиш имконини беради, деб ҳисобларди.

Аслида, Форс кўрфази минтақасидаги кўплаб мамлакатлар шунга ўхшаш моделдан фойдаланмоқда. Масалан, Қатар. Бу минтақанинг глобал савдодаги, жумладан, ишлаб чиқариш секторидаги улушини оширишда сезиларли натижаларга олиб келди. Шунинг учун ҳозирги уруш глобал иқтисодиёт учун жиддий муаммо бўлиб чиқди.

Бундан ташқари, бу нафақат Ҳормуз бўғозининг ёпилиши туфайли нефть экспортига, балки суюлтирилган табиий газ, ўғитлар, хлорид кислота ва гелий етказиб беришга ҳам таъсир қилади. Минтақа ушбу товарларнинг барчасида глобал савдонинг катта қисмини ташкил қилади, шунинг учун бўғознинг ёпилиши жиддий оқибатларга олиб келади.

Нега энди?

Бу БАА нима учун айнан ҳозир, ҳозирги урушнинг натижаси умуман номаълум бўлган пайтда ОПEКдан чиқишга қарор қилгани ҳақидаги саволни туғдиради. Гарчи воқеалар қандай ривожланишини ва асосий тенденциялар қандай бўлишини кўриш ва унинг тугашини кутиш мантиқан тўғри туюлса-да.

Бундан ташқари, Эрон уруш пайтида деярли барча Форс кўрфази мамлакатларини ўққа тутди. Улар тўғридан-тўғри жавоб беришмади, аммо назарий жиҳатдан Эроннинг ҳаракатларига жавобан улар ўртасида маълум мувофиқлаштириш бўлиши кераклиги аниқ. Масалан, араблар бирдамлиги доирасида. Бундан ташқари, агар ҳарбий ҳаракатлар кучайиб кетса — ҳеч бўлмаганда, буни истисно қилиб бўлмайди - ОПEКга аъзолик масаласи унчалик долзарб кўринмаслиги аниқ.

Аввало, БААнинг ОПEКдан чиқиши, уруш ҳали тугамаган бўлса-да, амалда қулай фурсатдан фойдаланишни англатади. Биринчидан, Форс кўрфазидан нефть етказиб бериш аллақачон сезиларли даражада камайди. Масалан, Амирликлар ҳозирда Ҳормуз бўғозини четлаб ўтувчи Фужайра қувури орқали кунига тахминан 1,4 миллион баррель нефть экспорт қилмоқда. Бу урушдан олдинги даражанинг тахминан ярмига тенг, аммо нефть нархи ҳам икки баравар ошди.

Шундай қилиб, Янбу порти орқали тахминан 5-6 миллион баррель экспорт қиладиган БАА ҳам, Саудия Арабистони ҳам даромад жиҳатидан сезиларли даражада зарар кўрмади, бу уларнинг қолган иқтисодиёти учун айтилмайди. Бироқ, бу имконият Форс кўрфазининг амалда блокадасига дош беришни нисбатан осонлаштириши аниқ. Масалан, Қувайт, Қатар ва маълум даражада Ироқ бу борада анча қийин аҳволда.

Аммо энг муҳими, юқори нефть нархлари ва АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши билан боғлиқ ноаниқлик фонида БААнинг ОПEКдан чиқиши ҳақидаги хабар на бозорларга, на минтақавий геосиёсатга унчалик таъсир кўрсатмади. Тинчлик даврида бу ҳақиқий зарба бўлар эди. Амирликлар узоқ вақтдан бери ОПEКдан чиқиб, ўзларини озод қилишни хоҳлашган деб тахмин қилиш мумкин ва ҳозирги уруш уларга бу имкониятни берди.

Амирликларнинг иқтисодий мантиғи

Яна бир омил шундаки, Амирликлар келажакдаги ўзгаришларга тайёргарлик кўриш ниятида. Ҳамма нефть аста-секин аввалги мавқеини йўқотаётганини тушунади. Шу билан бирга, унинг ишлаб чиқарувчилари ўсиб бормоқда ва ОПEК энди вазиятни аввалгидек тартибга сола олмайди. Бундан ташқари, нефть таъминотидаги ҳар қандай бундай инқироз истеъмолни камайтириш ёки муқобил йўл топиш учун технологик ривожланишни рағбатлантиради. Масалан, бу 1973 йилги урушдан кейинги нефть инқирозидан кейин, Саудия Арабистони Йом Киппур урушида Исроилни қўллаб-қувватлаган мамлакатларга таъминотни тўхтатганида юз берди.

Шу маънода, БАА Форс кўрфазидаги энг самарали мамлакат сифатидаги мақомини мустаҳкамлашга интилиши мумкин. Унинг учун нефть экспорти муҳим, аммо унинг асосий даромад манбаи эмас. Шунинг учун, агар унинг ишлаб чиқарувчилари рақобатлаша бошласа, урушдан кейин нефть нархларининг пасайиши Амирликлар учун Саудия Арабистони каби муҳим эмас. Нефть даромадлари муҳимлигича қолаётган Саудия Арабистонидан фарқли ўлароқ, БАА инвестиция, логистика ва халқаро бизнесга асосланган янада мослашувчан ривожланиш моделига урғу бермоқда. Бу уларга эркинроқ ҳаракат қилиш ва узоқ муддатли истиқболда қарорлар қабул қилиш имкониятини беради.

Бундан ташқари, бу уруш минтақада геосиёсий ўзгаришларга олиб келиши мумкин. Шундай қилиб, Трамп ва валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмон ўртасидаги очиқ муҳокамадан сўнг, АҚШ ва Саудия Арабистони ўртасидаги муносабатлар ноаниқлигича қолмоқда. Бундан ташқари, БАА Исроил билан муносабатларига оид ўзига хос позицияга эга. Хусусан, Axios 25 апрель куни ушбу уруш бошида Амирликларга шахсий таркиб билан бирга Исроилнинг "Темир гумбаз" ҳаво мудофаа тизими жойлаштирилганини хабар қилди. БАА Мудофаа вазирлигининг маълумотларига кўра, улар 550 та ракета ва 2200 та дрон ҳужумини қайтаришга ёрдам беришган.

БАА ҳозирги урушнинг номаълум натижаси билан боғлиқ ноаниқлик даври улар учун ОПEК билан алоқаларни узиш учун энг қулай вақт деб қарор қилди. Бу нефть картели ичидаги мажбуриятларидан воз кечишни ва Саудия Арабистони ва ОПEК аъзоси бўлган Эрон билан ҳамкорликни тўхтатишни англатади.

Ушбу урушдан кейин нефт бозорида, жумладан, келажакдаги ўзгаришлар ҳақида ҳеч ким аниқ айта олмайди. Минтақадаги халқаро муносабатлар тизими ва турли Форс кўрфази мамлакатларидаги модернизация лойиҳаларининг келажаги хавф остида. Эҳтимол, БАА ОПEКни ҳозирги инқироз туфайли эмас, балки келажакни олдиндан кўра билиш учун тарк этмоқда. Нефть бозорлари чекланган миқдордаги ўйинчилар томонидан назорат қилинган дунё аста-секин йўқ бўлиб кетмоқда.

Унинг ўрнини янада рақобатбардош ва камроқ олдиндан айтиб бўладиган тизим эгалламоқда. Бу эса янги тизимда, афтидан, БАА чекловларсиз ишлашни хоҳлайди.